M1:988 — این جهان زندان و ما زندانیان / حفره‌کن زندان و خود را وا رهان

这节诗是鲁米在“狮子重申奋斗优于托靠”这一章节中的核心论点。在此，他驳斥了一种消极的宿命论——即认为既然一切皆由神定，人便无需努力。鲁米反驳说，努力奋斗（جهد, jahd）本身就是神圣法则的一部分，是先知与圣徒的道路。

“监狱”的意象在苏菲思想中极为经典，它象征着物质世界对精神的束缚。然而，鲁米这里的重点不在于描绘监狱的绝望，而在于强调“凿穿”（حفره‌کن）这一充满力量的行动。他将为摆脱尘世（دنیا, dunyā）而做的努力描绘成一种“温暖的计谋”（مکر گرم），是囚犯为了重获自由而必须采取的正当手段。相反，那些为了在尘世中获取更多利益而耍的手段，则被他称为“冰冷的计谋”（مکری‌ست سرد），因为它只会加固监狱的墙壁。

紧接着，鲁米澄清了他所说的“尘世”并非指物质财富本身，而是指“对神的疏忘”（از خدا غافل بدن）。因此，“凿穿监狱”并非要人抛弃生活，而是要人转变内在状态——从一个被物欲和俗念囚禁的囚犯，转变为一个在世界上生活，但内心朝向永恒自由的解放者。这是一种积极的、内在的修行，是通往精神自由的唯一途径。

این بیت در ادامۀ بحث «جبر و اختیار» و در ستایش «جهد» و کوشش در برابر «توکل» انفعالی آمده است. مولانا دنیا را به زندانی تشبیه می‌کند که روح انسان در آن محبوس است. او از مخاطب می‌خواهد که منفعل و تسلیم نباشد، بلکه فعالانه برای رهایی خود بکوشد.

«حفره کردن زندان» استعاره‌ای است از هر تلاشی که انسان برای شکستن دیوارهای تعلقات مادی و غفلت از خداوند انجام می‌دهد. در ابیات قبل، مولانا «مکر» و زیرکی را به دو نوع تقسیم می‌کند: یکی «مکر سرد» که برای به دست آوردن دنیاست و دیگری «مکر وارد» یا هوشمندی معنوی که برای ترک دنیا و رهایی از آن به کار می‌رود. کندن این حفره، مصداق بارز همان هوشمندی معنوی است. این عمل، نماد مبارزه‌ای آگاهانه برای بازگشت به اصل و وطن حقیقی روح است.

بنابراین، این بیت دعوتی صریح به کنشگری معنوی است. انسان نباید به بهانۀ سرنوشت و تقدیر، اسارت خود را بپذیرد، بلکه موظف است با تمام توان برای آزادی روحانی خود تلاش کند.