Läs Daftar 1 De kristna accepterar ministerns list Vers 366

M1:366 — صد هزاران مرد ترسا سوی او / اندک‌اندک جمع شد در کوی او

صد هزاران مرد ترسا سوی اواندک‌اندک جمع شد در کوی او

M1:366

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — från hans inspelade Masnavi-föreläsningar

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: صدها هزار مرد مسیحی به سوی او اندک اندک در کوی او گرد آمدند. معنا: این بیت، بخشی از داستان وزیر حیله‌گر است که با تظاهر به مسیحیت، در محلهٔ مسیحیان جمعیتی را گرد خود می‌آورد تا از درون کیش آنان را تباه کند.

شرح

این بیت در ادامهٔ حکایت وزیر مکاری است که با نیرنگِ ایمان‌آوردن به مسیحیت و ادعای فداکاری برای عیسی، مورد «خشم» شاه قرار گرفته و به میان مسیحیان «تبعید» می‌شود. این «تبعید» خود مکر دیگری است برای نفوذ در جامعهٔ مسیحیان. مولانا به خوبی فضای قونیهٔ آن زمان را در ذهن داشته است؛ شهری که نام یونانی‌اش (ایقونیه) به معنای «شهر شمایل‌ها» بود و کانون کلیساها و راهبان مسیحی محسوب می‌شد. مولانا خود به دیرهای راهبان می‌رفت و از اخلاق متواضعانهٔ آنان تأثیر پذیرفته بود، از این رو برخوردش با مسیحیان در مثنوی، دوستانه و همدلانه است.

واژهٔ «ترسا» در ادبیات گذشتهٔ ما به مسیحیان گفته می‌شد. امروز غالباً «مسیحی» یا «عیسوی» می‌گوییم و واژهٔ «نصرانی» هم که در قرآن آمده است، منسوب به شهر ناصره، زادگاه حضرت عیسی، است. اما «ترسا» ترجمهٔ کلمهٔ «راهب» است. «رهبت» به معنای ترس است و راهب یعنی «ترسا». این نام بر مسیحیان اطلاق می‌شد، زیرا راهبان چهره‌های برجسته و متمایز جامعهٔ مسیحی بودند که در صومعه‌ها، غارها یا کوه‌ها عزلت می‌گزیدند و به عبادت می‌پرداختند. این رسم در یهودیت وجود نداشت و در اسلام نیز مورد تأیید قرار نگرفته است. قرآن کریم در سورهٔ حدید اشاره می‌کند که رهبانیت را مسیحیان خود «ابتدعوها» (بدعت گذاشتند)، و ما آن را بر ایشان واجب نکردیم، اگرچه به قصد رضایت خدا بود، اما «فما رعوها حق رعایتها» (حق رعایت آن را به جا نیاوردند). از همین رو، پیامبر اسلام (ص) نیز فرمودند: «رهبانیة أمتی الجلوس فی المساجد»؛ رهبانیت امت من نشستن در مسجد است، که تأکید بر جمع و جماعت است، نه انزوا. لذا مولانا در اینجا با انتخاب واژهٔ «ترسا» به بعد رهبانیت مسیحیان اشاره دارد که در اذهان عمومی برجسته بوده است.

این وزیرِ مکار، ظاهراً بسیار باایمان جلوه می‌کرد، و سخنان او که از «اسرار انگلیون (انجیل)» و «زنار» و «نماز» می‌گفت، عامهٔ ترسا را شیفتهٔ خود ساخت. «صد هزاران مرد ترسا» نشان از حجم وسیع این شیفتگی و فریب‌خوردگی دارد. مولانا در ادامهٔ این حکایت، به ماهیت فریبکارانهٔ عمل وزیر اشاره می‌کند که «او به ظاهر واعظ احکام بود / لیک در باطن سفیر و دام بود». «سفیر» به معنای سوت زدن است؛ کاری که شکارچیان برای جلب مرغان انجام می‌دادند. اینجاست که مولانا از این داستان وزیر مکّار، به نکتهٔ عمیق‌تری منتقل می‌شود و آن «مکر نفس غول» است. او می‌فرماید دنیا پر از دام‌ها و فریب‌هاست و نفس انسانی نیز همچون «غول»ی راهزن و فریبکار است. به همین سبب، برخی صحابهٔ پیامبر (ص) همواره از ایشان در مورد «مکر نفس» می‌پرسیدند، نه دربارهٔ فضیلت طاعات و ثواب‌ها. آن‌ها می‌خواستند نقاط لغزش و دام‌های پنهان را بشناسند، نه اینکه تنها به ظواهر عمل بپردازند. این نشان می‌دهد که مولانا به «مکر» نه به عنوان پدیده‌ای ذاتا بد، بلکه به عنوان ابزاری پیچیده برای رسیدن به مقصود می‌نگرد؛ مقصودی که می‌تواند نیک باشد یا بد، و «مکر نفس» همان استفادهٔ شیطانی از این ابزار است.

نکات کلیدی

  • بیت نشانگر جمع‌شدن فریب‌خوردگان دور وزیر مکار است که خود را مسیحیِ باایمان جلوه داده بود.
  • واژه «ترسا» در گذشته برای مسیحیان به کار می‌رفت و ترجمهٔ «راهب» (کسانی که از راه ترس عبادت می‌کنند) است.
  • مولانا به دلیل آشنایی با راهبان قونیه، رویکرد همدلانه‌ای به مسیحیان داشت و این روایت برای او زمینه‌ای برای آموزش‌های عمیق‌تر است.
  • شروع داستان با این بیت، زمینه‌ساز بحث مولوی دربارهٔ «مکر» و «مکر نفس غول» و دام‌های پنهان دنیاست.
  • «مکر» در نگاه مولانا، همچون ابزاری پیچیده است که ذاتاً نه خوب است و نه بد، بلکه قصد استفاده‌کننده آن را تعیین می‌کند.
  • نفس اماره همچون «غول»ی راهزن و فریبکار است که انسان را از مسیر حقیقت دور می‌کند.

Sources: d1-s29 · 58:26 d1-s29 · 59:53 d1-s29 · 01:01:29 d1-s29 · 01:02:47 d1-s29 · 01:03:00 d1-s29 · 01:04:58 d1-s29 · 01:07:14 d1-s29 · 01:08:19 d1-s29 · 01:23:00

به زبانِ تو — Ditt språk · AI

Diskussion — Fråga om denna beyt — besvarad från Masnavi, med varje vers citerad

Ditt samtal stannar på denna enhet om du inte väljer att dela det.

Vad läsare har frågat

Inga frågor har delats ännu — din kan bli den första.