M2:1733 — گر همی‌دانی که یزدان داورست / ژاژ و گستاخی ترا چون باورست

هذا البيت هو ذروة توبيخ موسى عليه السلام للراعي. فبعد أن وصف كلام الراعي بأنه كفر وهراء يفسد الدين (كفر، ژاژ)، يطرح عليه الآن سؤالاً استنكارياً يربط بين الإيمان واللسان.

جوهر حجة موسى هنا هي حجة اللاهوت الرسمي (الشريعة): إن الإقرار بأن الله هو "الداور" (الحَكَم الأعلى) يقتضي بالضرورة التزام الأدب في حضرته. فكيف يمكن لشخص يدّعي معرفة الله كقاضٍ عظيم أن يتصرف بـ"گستاخی" (وقاحة) و"ژاژ" (هراء)؟ من وجهة نظر موسى، هناك تناقض صارخ بين إيمان الراعي المعلن وسلوكه اللفظي. فالأدب مع الله ليس خياراً، بل هو النتيجة المنطقية للإيمان بصفاته، ومنها كونه الحَكَم المطلق.

يمثل هذا البيت منطق العقل والظاهر الذي سيأتي الوحي الإلهي بعد قليل ليقلبه رأساً على عقب، مبيّناً أن الله ينظر إلى حرقة القلب وصدق الحب قبل أن ينظر إلى قوالب الألفاظ وصحة العبارات.

این بیت بخشی از توبیخ شدید موسی خطاب به چوپان است. موسی که نماینده‌ی شریعت و عقل ظاهری است، از شنیدن مناجات ساده و انسان‌وار چوپان برآشفته است. او استدلال می‌کند که لازمه‌ی ایمان به خدا به عنوان «داور» و حاکم مطلق، رعایت ادب و حرمت است. از نظر موسی، حرف‌های چوپان (که می‌خواست برای خدا چارق بدوزد و شپش‌هایش را بگیرد) نه تنها بی‌معنا و «ژاژ» است، بلکه «گستاخی» و عبور از حد بندگی است.

نکته‌ی اصلی در کلام موسی، پیوند میان معرفت و ادب است. او می‌گوید: «اگر» شناختی از مقام خداوند داشتی، «هرگز» این‌گونه سخن نمی‌گفتی. این حرف، مقدمه‌ای است برای پیام اصلی داستان که بعدها از زبان خداوند بیان می‌شود: آن ادبی که موسی از آن دم می‌زند، ادب ظاهری و شریعتی است، در حالی که خداوند به سوز دل و صدق باطنی چوپان می‌نگرد که از هر آداب‌دانی ظاهری برتر است. در این لحظه از داستان، مولانا دیدگاه عقل و شریعت را نمایندگی می‌کند که هر چیزی را با ترازوی منطق و آداب بیرونی می‌سنجد و از درک زبان عشق و سادگی عاجز است.