Läs Daftar 6 Kungens av Tirmidh kungörelse att den som inom tre eller fyra dagar reser till Samarkand för ett visst ärende ska få kläder, en häst, en slav och en slavflicka samt en stor summa guld. En narr hör nyheten om denna kungörelse på landsbygden och kommer till kungen på en poststation, sägande: ”Jag kan i alla fall inte åka.” Vers 2592

M6:2592 — گفت شه نیکوست خیر و موقعش / لیک چون خیری کنی در موضعش

گفت شه نیکوست خیر و موقعشلیک چون خیری کنی در موضعش
✦ Rendera denna beyt på Svenska

M6:2592

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — från hans inspelade Masnavi-föreläsningar

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شاه گفت نیکی و جایگاه آن نیکوست، اما نیکی آن‌گاه نیکوست که آن را در جای خود انجام دهی. معنا: شاه در پاسخ دلقک می‌پذیرد که نیکی کردن خوب است، اما تأکید می‌کند که ارزش یک عمل خیر به این است که در زمان و مکان مناسب و در جایگاه صحیح خود انجام شود.

شرح

این بیت در ادامهٔ گفت‌وگوی پادشاه با دلقک می‌آید؛ جایی که دلقک از او می‌خواهد در مجازاتش تأمل کند. پادشاه، در پاسخ به استدلال‌های دلقک که صدقه موجب دفع بلاست و نباید ستم کرد، می‌پذیرد که کار نیک، نیکوست و صدقه دادن هم فواید خود را دارد. اما در همین پذیرش، نکته‌ای کلیدی را می‌افزاید: «لیک چون خیری کنی در موضعش». من بر این نکته تأکید فراوان دارم که در بینش مولانا، و حتی در فلسفهٔ اخلاق، هیچ فعلی به نحو مطلق خوب یا بد نیست. این موقعیت، جغرافیا، نیت و پیامد کار است که حسن و قبح آن را تعیین می‌کند. "هیچ کاری به نحو مطلق بد و خوب ندارد. به شرط‌ها و شروط‌ها."

مثلاً، شما اگر در بازی شطرنج، رخ را به جای اسب بگذارید یا اسب را به جای رخ، بازی را خراب کرده‌اید. جابه‌جایی مهره‌ها، که هر یک فی‌نفسه مهره‌ای نیکو و مفیدند، در جای نامناسب، کل بازی را بر هم می‌ریزد. مولانا در ادامه همین را می‌گوید: "موضع رخ شه نهی ویرانی است / موضع شه اسب هم نادانی است".

همین اصل در شریعت و نظام‌های عدل نیز جاری است؛ پاداش و کیفر هر دو وجود دارند، اما هر یک در "جای خود و با ملاحظه همه جوانب" اعطا می‌شوند. خداوند در روز قیامت انسان‌ها را به میزان عقولی که به آن‌ها داده است محاسبه می‌کند؛ عمل نادرست از کسی با درک پایین با همان عمل از کسی که آگاهانه و عالمانه گناه کرده، یکسان نیست. این نشان می‌دهد که حتی در دادگاه عدل الهی نیز، موقعیت و شرایط، و میزان آگاهی، در تعیین کیفیت فعل نقش محوری دارد.

به همین سبب است که مولانا بی‌درنگ پس از این بیت، به تعریف عدل و ظلم می‌پردازد و می‌گوید: "عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش / ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش". عدل، قرار دادن هر چیز در جایگاه راستین خود است و ظلم، قرار دادن آن در جایگاه نادرست. این تعریف، هم اشیاء را در بر می‌گیرد و هم رفتار و اعمال آدمیان را. این نگرش، ما را از مطلق‌گرایی‌های سطحی دور می‌کند و به تفکر عمیق‌تر در باب اخلاق و عدالت رهنمون می‌شود.

نکات کلیدی

  • اعمال نیک در ذات خود نیکو هستند، اما ارزش حقیقی آن‌ها به انجام دادنشان در جایگاه و زمان مناسب است.
  • هیچ کاری به نحو مطلق خوب یا بد نیست؛ جغرافیای عمل، نیت و پیامد آن کیفیت اخلاقی فعل را تعیین می‌کند.
  • قرار دادن هر چیز در جای خود عین عدالت است؛ عدل یعنی «وضع اندر موضعش».
  • برداشت مطلق‌گرا از خوب و بد به فهم عمیق اخلاق لطمه می‌زند؛ حکمت در تشخیص شرایط و موقعیت‌هاست.
  • این بینش مولانا به ما می‌آموزد که همواره به شرایط و جوانب مختلف یک عمل پیش از قضاوت درباره آن توجه کنیم.

Sources: d6-s59 · 00:03:58 d6-s59 · 00:07:44

به زبانِ تو — Ditt språk · AI

Diskussion — Fråga om denna beyt — besvarad från Masnavi, med varje vers citerad

Ditt samtal stannar på denna enhet om du inte väljer att dela det.

Vad läsare har frågat

Inga frågor har delats ännu — din kan bli den första.