Läs› Daftar 6› Historien om två bröder, den ene utan skägg och den andre med ett glatt ansikte, som sov i en ungkarlsrum en natt. Av en slump lade den glatte mannen tegelstenar under sina skinkor. Till slut kom djävulen och tog listigt och försiktigt bort tegelstenarna från honom bakom ryggen. Pojken vaknade och bråkade: ”Var är tegelstenarna? Vart tog du dem och varför?” Han svarade: ”Varför lade du dit tegelstenarna?” och så vidare.› Vers 3858

M6:3858 — خر کجا ناموس و تقوی از کجا / خر چه داند خشیت و خوف و رجا

خر کجا ناموس و تقوی از کجاخر چه داند خشیت و خوف و رجا
✦ Rendera denna beyt på Svenska

M6:3858

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — från hans inspelade Masnavi-föreläsningar

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خر را چه کار به ناموس و تقواست؟ خر از خشیت و ترس و امید (به خدا) چه می‌داند؟

معنا: مولانا با تمثیل خر، انسان‌هایی را نقد می‌کند که به دلیل فرورفتن در شهوات، از فضائل اخلاقی و معنوی همچون ناموس، تقوا، و خشیت الهی بی‌بهره‌اند و توان درک آن‌ها را ندارند.

شرح

این بیت در میان یکی از گزنده‌ترین و پرده‌بردارنده‌ترین نقدهای مولانا بر فساد اخلاقی زمانه‌اش می‌آید؛ نقدی که حتی دامن خانقاه‌ها را هم می‌گیرد. من در مواجهه با مثنوی همیشه به این نکته اشاره کرده‌ام که مولانا شاعری نیست که از سر هرزه‌گردی به نقل حکایات بپردازد؛ هر آنچه می‌گوید، آینه‌ای است برای بازتاباندن حقیقتی عمیق‌تر.

در این حکایت، پس از آنکه یک کودک امرد (بی‌ریش) در خانقاه مورد تعرض قرار می‌گیرد و از بی‌امنیتی خود در جامعه شکایت می‌کند، مولانا به نقد انسان‌هایی می‌پردازد که عقلشان در چنگال شهوت اسیر شده است. او با تندترین واژگان، این افراد را به «خر» تشبیه می‌کند. مگر خر چه می‌داند ناموس چیست؟ تقوا چیست؟ چه درکی از خشیت الهی دارد که با فروتنی همراه است، یا خوف از پروردگار و رجا به او؟ این صفات، همه از زمره خصائص انسانی‌اند که تنها عقل سلیم و قلبی آگاه توان درک و التزام به آن‌ها را دارد.

نقد مولانا اینجا دو وجه دارد: از یک سو، اشاره به اوج فسادی است که در محیط‌های دینی همچون خانقاه نیز نفوذ کرده بود. من پیش‌تر هم گفته‌ام که مولانا خانقاه‌ها را «عزب‌خانه» می‌نامید و به تندی از اینکه مکانی برای طهارت روح باید چنین آلوده شود، گله می‌کرد. اگر در خانقاه که پناهگاه اهل طریقت است، چنین بی‌تقوایی‌هایی رخ می‌دهد، وای بر کوی و برزن و بازار! از سوی دیگر، این بیت اشاره‌ای عمیق به فرسودگی و از دست رفتن «عقل» است. در نگاه مولانا، زمانی که «شهوت» بر «عقل» غلبه می‌کند، انسان از جایگاه خود سقوط کرده و به موجودی چهارپا بدل می‌شود؛ موجودی که فقط غریزه او را می‌راند و از درک هر آنچه ورای نیازهای حیوانی است، عاجز می‌ماند. این نه فقط یک سرزنش، بلکه تشخیص یک بیماری مهلک روحی است که جان آدمی را از معانی عالی تهی می‌سازد.

نکات کلیدی

  • مولانا با صراحت، انسان‌های اسیر شهوت را به «خر» تشبیه می‌کند که فاقد هرگونه درک از فضائل معنوی و اخلاقی‌اند.
  • این بیت نقدی بر فروپاشی عقل در برابر غلبهٔ شهوات است که منجر به سقوط انسان از جایگاه حقیقی‌اش می‌شود.
  • بیانگر شدت فساد اخلاقی است که حتی به مراکز دینی (خانقاه‌ها) نیز سرایت کرده بود.
  • یادآوری می‌کند که صفاتی چون ناموس، تقوا، خشیت، خوف و رجا مختص انسانِ دارای عقل و قلب بیدار است.

Sources: d6-s86 · 01:00:31

❋

به زبانِ تو — Ditt språk · AI

❋

Diskussion — Fråga om denna beyt — besvarad från Masnavi, med varje vers citerad

Ditt samtal stannar på denna enhet om du inte väljer att dela det.

Vad läsare har frågat

Inga frågor har delats ännu — din kan bli den första.