Хондан› Дафтар 1› Зоҳир шудани аҷзи ҳакимон аз муолиҷаи канизак ва рӯй овардани подшоҳ ба даргоҳи илоҳӣ ва дар хоб дидани ӯ валийро› Байт 70
M1:70 — نیستوش باشد خیال اندر روان / تو جهانی بر خیالی بین روان
M1:70
شرحِ سروش — аз лексияҳои сабтшудаи Маснавии ӯ
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: خیال در درون روان آدمی، به سان هیچ و نیستی است؛ اما تو ببین که تمام جهان بر مبنای چنین خیالی در جریان است. معنا: این بیت بیان میکند که گرچه خیال، به ظاهر، چیزی مادی و باثبات نیست، اما تمام جهان و رویدادهای آن بر اساس همین خیالات و تصورات درونی انسانها شکل میگیرد و حرکت میکند.
شرح
در مثنوی، مفهوم «خیال» یکی از کلیدیترین معرفتهاست و مولانا بارها به آن پرداخته است. این بیت نیز بر همین حقیقت بنیادین تأکید دارد که این جهان با صورت، از بیصورت خیال برآمده است.
من قبلاً هم به مثال «هلال» شب اول ماه اشاره کردهام که چگونه موجودی است بین هستی و نیستی، «نیستوش» و در عین حال هست. همانند هلالی که گاهی صرفاً یک خیال است و گاهی واقعاً وجود دارد. یا در آن داستان که مولانا از قول ملک به مریم میگوید: «مریما بنگر که نقش مشکلم، هم هلالم هم خیال اندر دلم». او میگوید که من موجودی پیچیدهام؛ هم هستم و هم نیستم، هم مادیام و هم مادی نیستم، هم آبجکتیوم و هم سابجکتیو، هم خیالیام و هم حقیقی.
مولانا اینجا از دو گونه خیال سخن میگوید که فلاسفهای چون محیالدین ابن عربی آنها را تمیز دادهاند: «خیال متصل» و «خیال منفصل». خیال متصل، همان خیال ذهنی و سابجکتیو است که در درون روان ما جای دارد. اما «خیال منفصل»، عالمی عینی است؛ یعنی عالمی در خارج از ذهن ما که موجوداتش شبیه موجودات خیالیاند. این همان «عالم مثال» شیخ شهابالدین سهروردی است که آن را «اقلیم هشتم»، «ارض ملکوت» یا «ناکجاآباد» نامیده است. این عالم، قلمروی است که ملائکه، ارواح، و نفوس پس از مرگ در آن زندگی میکنند و رؤیاهای صادق ما نیز در آنجا رخ میدهد.
اما اهمیت خیال تنها به این عالم برتر محدود نمیشود؛ خیالات درونی ما نیز قدرتی شگرف دارند. مولانا معتقد است که گاهی خیالی در ذهن ما مینشیند که نمیتوانیم آن را دفع کنیم؛ ارادهٔ ما بر آن غلبه نمیکند. این خیالات، به تعبیر مولانا، «موکلان خداوندند»؛ دشمنانی که در باطن ما مأوا گزیدهاند تا به ما نشان دهند که حتی در درون خودمان نیز، چیزهایی هست که زوُر ما به آنها نمیرسد. این خیالات میتوانند سبب عصبانیت، تلخکامی و بیزاری از زندگی شوند و حتی چون پردهای، ما را از رسیدن به سراپردهٔ جلال حق بازدارند.
البته خیال اولیا از سنخ دیگری است؛ «آن خیالاتی که دام اولیاست، عکس مهرویان بستان خداست.» خیال عارفان و پاکان، انعکاسی از زیباییهای باغ الهی است و راهگشای دیدار.
اما در بُعدی وسیعتر، مولانا تأکید میکند که تمام این جهان و رویدادهای آن بر اساس «خیال» روان است: «تو جهانی بر خیالی بین روان». صلحها و جنگها، فخرها و ننگها، همه ریشه در خیالات دارند. فخر و ننگ، به ویژه، اعتباریاتی محضاند که هیچ وجود بیرونی و حقیقی ندارند و تنها تجلیاتی تهی از همین خیالاتند. جهان ما، به معنای واقعی کلمه، بر پایههایی نهفته است که به ظاهر نیستوشاند، اما در حقیقت، موتور محرکِ همهٔ آنچه میبینیم و تجربه میکنیم.
نکات کلیدی
- جهان ظاهری بر خیالات باطنی استوار است و از بیصورتی خیال نشأت میگیرد.
- «خیال» نه کاملاً هست و نه کاملاً نیست؛ موجودی است «نیستوش» که بین وجود و عدم قرار دارد.
- مولانا بین «خیال متصل» (ذهنی و سابجکتیو) و «خیال منفصل» (عینی و خارج از ذهن، همان عالم مثال سهروردی) تمایز قائل است.
- تصورات درونی (خیال متصل) میتوانند عاملی الهی («موکلان خداوند») باشند که بر ما حاکماند و حتی موجب رنجش یا غفلت ما شوند.
- فخر و ننگ، نمودهای تهی و بیاساس خیالات اعتباریاند که به هیچ واقعیت بیرونی متصل نیستند.
- خیال اولیا و عارفان، بازتاب مهرویان بستان الهی است و راهگشای وصال.
Sources: d1-s13 · 00:59:16 d1-s13 · 01:02:21 d1-s13 · 01:07:25
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: Imagination (khiyāl) in the soul is like naught; / Yet, see the whole world flow on imagination. Meaning: This verse suggests that although imagination appears to be insubstantial, the entire world and its affairs are fundamentally driven and shaped by these very internal images and thoughts.
Explanation
In the Masnavi, the concept of khiyāl (imagination or phantom) is one of the most pivotal insights, to which Mowlana frequently returns. This verse, M1:70, underscores the fundamental truth that this world of forms has emerged from the formless realm of khiyāl.
I have previously referred to the example of the hilāl (the crescent moon of the first night) as an entity that is 'like naught' (nist-vash), existing on the border between being and non-being, yet undeniably present. Similarly, in Mowlana’s telling, the angel’s appearance to Maryam carries this dual nature: 'O Maryam, behold my complex form, I am both crescent and khiyāl in your heart.' The angel reveals itself as a paradoxical being—both present and absent, material and immaterial, objective and subjective, illusory and real.
Mowlana, much like philosophers such as Muhyiddin Ibn al-Arabi, distinguishes between two types of khiyāl: khiyāl-i muttaṣil (connected, subjective imagination dwelling within our psyche) and khiyāl-i munfaṣil (separate, objective imagination). The latter refers to an external realm where beings resemble imaginary entities but exist independently of our individual minds. This is precisely Suhrawardi's ʿālam-i mithāl (the imaginal world), which he famously called the 'eighth clime,' the 'land of no-where' (nā-kojā-ābād), or the 'world of spirits.' This realm is populated by angels and spirits, and it is where veridical dreams unfold, offering a key to understanding many religious narratives.
However, the significance of khiyāl is not limited to this higher cosmic realm. Our inner, subjective imaginations also possess immense power. Mowlana suggests that at times, an image or thought may take hold of our minds, and we find ourselves powerless to dispel it; our will cannot overcome it. These khiyālāt, in Mowlana's profound interpretation, are 'agents of God' (muvakkilān-i khodāvand). They are like inner adversaries, placed within us to demonstrate that even within our own being, forces exist that are beyond our control. These imaginations can provoke anger, bitterness, and aversion to life, and can even act as a veil, preventing us from reaching the divine presence.
Yet, the khiyāl of the saints (awliyāʾ) is of a different order: 'Those imaginations that are the snare of the saints, are reflections of the beloveds in God’s garden.' The imaginations of mystics and pure souls are reflections of divine beauty, paving the way for spiritual encounter.
Ultimately, Mowlana emphasizes that this entire world 'flows on khiyāl.' Our periods of peace and war, our pride and shame, all stem from these seemingly insubstantial yet potent inner images and concepts. Pride and shame, in particular, are depicted as purely conventional and hollow realities, devoid of external substance. This illustrates how deeply our perceived reality is constructed by khiyāl—a foundation that, while appearing 'like naught,' is in fact the driving force behind all that we perceive and experience.
Key takeaways
- The apparent world is fundamentally built upon inner imaginations (khiyālāt) and originates from the formless realm of khiyāl.
- Khiyāl is neither fully existent nor entirely non-existent; it is a 'like naught' (nist-vash) entity between being and non-being.
- Mowlana distinguishes between khiyāl-i muttaṣil (subjective imagination) and khiyāl-i munfaṣil (objective imagination, akin to Suhrawardi's imaginal world).
- Subjective imaginations can act as divine agents ('agents of God') that govern our inner lives, sometimes causing suffering or heedlessness.
- Pride and shame are empty, baseless manifestations of conventional khiyālāt, unconnected to any external reality.
- The khiyāl of saints and mystics reflects the beloveds of the divine garden, serving as a pathway to union.
Sources: d1-s13 · 00:59:16 d1-s13 · 01:02:21 d1-s13 · 01:07:25
به زبانِ تو — Забони шумо · AI
যদিও কল্পনাকে অবস্তু ও অস্তিত্বহীন মনে হয়, কিন্তু এই সমগ্র জগৎ ও তার সমস্ত ঘটনা মানুষের ভেতরের এই কল্পনা ও ধারণার ওপর ভিত্তি করেই চালিত ও গঠিত হয়।
মসনবীতে 'খিয়াল' বা কল্পনা একটি অত্যন্ত গুরুত্বপূর্ণ ধারণা। রুমি এখানে সেই গভীর সত্যটিই তুলে ধরেছেন যে, রূপময় এই জগৎ অরূপ কল্পনা থেকেই জন্ম নিয়েছে। আগের বয়াতগুলিতে বাদশা স্বপ্নে যে পীরকে দেখেছিলেন, তাঁর আগমনকে রুমি নতুন চাঁদের (হেলাল) সঙ্গে তুলনা করেছেন—যা থাকা এবং না-থাকার মাঝামাঝি এক অবস্থা, প্রায় অস্তিত্বহীন বা 'নিস্ত-ওয়াশ' (শূন্যবৎ)। এই রহস্যময় আগন্তুক বাস্তব ও কল্পনার সীমারেখায় দাঁড়িয়ে আছেন।
ইসলামি দর্শনে, বিশেষত ইবন আরাবির মতো দার্শনিকদের কাছে, কল্পনা দুই প্রকার: 'খিয়াল-ই মুত্তাসিল' (সংযুক্ত কল্পনা), যা আমাদের মনের ভেতরের ব্যক্তিগত ধারণা; এবং 'খিয়াল-ই মুনফাসিল' (বিযুক্ত কল্পনা), যা আমাদের মনের বাইরে এক বস্তুনিষ্ঠ জগৎ। এই দ্বিতীয় জগৎটিকেই সোহরাওয়ার্দী 'আলাম-ই মিসাল' (ভাবজগৎ) বা 'নাকোজা-আবাদ' (অস্থান-ভূমি) বলেছেন, যেখানে ফেরেশতা, আত্মা এবং সত্য স্বপ্ন অবস্থান করে।
তবে রুমি এখানে আমাদের ভেতরের কল্পনার অপরিমেয় শক্তির কথাও বলছেন। এই কল্পনাগুলোই আমাদের শান্তি ও যুদ্ধ, গর্ব ও লজ্জার উৎস। গর্ব ও লজ্জা তো পুরোপুরি মানসিক বা ধারণাগত ব্যাপার, যার কোনো বাস্তব ভিত্তি নেই। এই কল্পনাগুলো কখনও কখনও ঈশ্বরের প্রেরিত শক্তি ('মুওয়াক্কিলান') হিসেবে কাজ করে, যা আমাদের ইচ্ছার ঊর্ধ্বে গিয়ে আমাদের নিয়ন্ত্রণ করে এবং কষ্ট দেয়। আবার আউলিয়া বা সাধকদের কল্পনা সম্পূর্ণ ভিন্ন—তা হলো ঈশ্বরের বাগানের প্রিয়তমদের সৌন্দর্যের প্রতিফলন, যা তাঁদের আধ্যাত্মিক পথের দিশা দেখায়।
সুতরাং, এই বয়াতের মূল কথা হলো, আমাদের বাস্তব জগৎ এমন এক ভিত্তির ওপর দাঁড়িয়ে আছে যা আপাতদৃষ্টিতে অস্তিত্বহীন মনে হলেও, আসলে তা-ই আমাদের সমস্ত অভিজ্ঞতা ও কর্মকাণ্ডের মূল চালিকাশক্তি।
- نیستوش
- অস্তিত্বহীন, শূন্যের মতো, অবস্তু।
- خیال
- কল্পনা, ধারণা, প্রতিচ্ছবি, অলীক মূর্তি।
- روان
- প্রথম চরণে এর অর্থ 'আত্মা' বা 'প্রাণ'। দ্বিতীয় চরণে এর অর্থ 'চলমান' বা 'প্রবাহিত'।
Though an image or idea in the soul seems insubstantial, like nothing, the entire world and all its affairs are in fact driven and set in motion by such phantoms.
Rumi uses the arrival of the saint—who appears mysteriously, like a phantom (khiyāl) or a new moon, on the border of being and non-being—to introduce a pivotal concept. This couplet asserts that the entire world of form and action originates from the formless, seemingly insubstantial realm of khiyāl.
Following philosophers like Ibn al-Arabi, Rumi distinguishes between two types of khiyāl. The first is khiyāl-i muttaṣil (connected imagination), the subjective images and thoughts within our own minds. The second is khiyāl-i munfaṣil (separate imagination), an objective, external reality that corresponds to Suhrawardi's 'imaginal world' (ʿālam-i mithāl). This is the realm of angels, spirits, and true dreams, a world whose inhabitants have a phantom-like, non-physical existence.
The power of khiyāl is immense on both levels. Our internal imaginations can be so potent that they act as 'agents of God' within us, forces we cannot control that may cause suffering or act as veils from the divine. On a grander scale, the entire world's affairs—its wars and peaces, its notions of honor and shame—are built upon these very images and ideas. Things like pride and shame are pure conventions, phantoms with no external substance, yet they govern human life. While the khiyāl of ordinary people can be a trap, for the saints (awliyāʾ), it is a reflection of divine beauty, a 'snare' that leads them toward God.
- نیستوش
- Nist-vash. Literally 'naught-like' or 'like nothingness'; describes something that exists on the boundary of being and non-being, appearing insubstantial or illusory yet having real effects.
- خیال
- Khiyāl. A key term with multiple layers: image, imagination, thought, phantom, illusion. It can refer to subjective mental images or an objective, subtle plane of reality (the imaginal world).
- روان
- Ravān. Soul, spirit, psyche; the seat of consciousness and imagination. As a verb, it also means 'flowing' or 'moving,' creating a play on words in the couplet.
این بیت میگوید که گرچه خیال در ظاهر چیزی مادی و پایدار نیست، اما تمام جهان و هر آنچه در آن رخ میدهد، بر اساس همین تصورات و خیالات درونی انسانها شکل گرفته و پیش میرود.
در مثنوی، مفهوم «خیال» یکی از مهمترین و کلیدیترین مباحث است که مولانا بارها به آن پرداخته است. این بیت نیز بر همین حقیقت بنیادین تأکید دارد که این جهانِ پُر از صورتها، از عالم بیصورتِ خیال سرچشمه گرفته است.
مولانا در اینجا از دو نوع خیال سخن میگوید که فلاسفهای مانند محیالدین ابن عربی نیز به آن اشاره کردهاند: «خیال متصل» و «خیال منفصل». خیال متصل، همان تصورات ذهنی و درونی ماست که در روانمان جای دارد. اما «خیال منفصل»، عالمی عینی و مستقل از ذهن ماست که موجوداتش شبیه به موجودات خیالی هستند. این همان «عالم مثال» شیخ شهابالدین سهروردی است که آن را «اقلیم هشتم» یا «ناکجاآباد» نامیده است؛ عالمی که فرشتگان و ارواح پس از مرگ در آن زندگی میکنند و رؤیاهای راستین ما نیز در آنجا اتفاق میافتد.
اما اهمیت خیال تنها به این عالم برتر محدود نمیشود؛ خیالات درونی ما نیز قدرت شگرفی دارند. مولانا معتقد است که گاهی خیالی در ذهن ما جای میگیرد که نمیتوانیم آن را از خود دور کنیم؛ اراده ما بر آن غلبه نمیکند. این خیالات، به تعبیر مولانا، «موکلان خداوندند»؛ یعنی نیروهایی درونی که به ما نشان میدهند حتی در وجود خودمان نیز چیزهایی هست که از کنترل ما خارج است. این خیالات میتوانند باعث خشم، تلخکامی و بیزاری از زندگی شوند و حتی ما را از رسیدن به حقیقت بازدارند.
با این حال، خیال اولیا و عارفان از نوع دیگری است؛ «آن خیالاتی که دام اولیاست، عکس مهرویان بستان خداست.» یعنی خیال عارفان، بازتابی از زیباییهای باغ الهی است و راهی برای دیدار با حق.
در بُعدی وسیعتر، مولانا تأکید میکند که تمام این جهان و رویدادهای آن بر اساس «خیال» پیش میرود: «تو جهانی بر خیالی بین روان». صلحها و جنگها، افتخارات و ننگها، همه ریشه در خیالات دارند. فخر و ننگ، به ویژه، مفاهیمی اعتباری و تهی هستند که هیچ وجود بیرونی و حقیقی ندارند و تنها نمودهایی از همین خیالاتند. جهان ما، به معنای واقعی کلمه، بر پایههایی بنا شده است که در ظاهر «نیستوش» (مانند هیچ) به نظر میرسند، اما در حقیقت، نیروی محرک اصلی همه آنچه میبینیم و تجربه میکنیم، همین خیالاتند.
- نیستوش
- مانند هیچ، شبیه به عدم، چیزی که وجود مادی و ثابتی ندارد.
- روان
- روح، نفس، جان آدمی.
- خیال
- تصور، پندار، آنچه در ذهن نقش میبندد؛ در اینجا اشاره به عالم مثال یا عالم ارواح نیز دارد.
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.