M2:1757 — هندوان را اصطلاحِ هند مدح / سندیان را اصطلاحِ سِند مدح

یہ شعر حضرت موسیٰ اور چرواہے کے قصے میں اُس خدائی عتاب کا حصہ ہے جو حضرت موسیٰ پر نازل ہوا۔ جب موسیٰ نے چرواہے کو اُس کی بے تکلف اور بظاہر گستاخانہ دعا پر ڈانٹا تو خدا نے اُنہیں سمجھایا کہ ہر قوم اور ہر فرد کا حق سے رشتہ قائم کرنے کا اپنا ایک طریقہ اور اپنی ایک زبان ہوتی ہے۔

مولانا یہاں مثال دے کر واضح کر رہے ہیں کہ عبادت اور محبت کے اظہار کا پیمانہ ظاہری الفاظ یا رسوم نہیں بلکہ باطن کی سچائی اور خلوص ہے۔ جس طرح ہندوؤں کے لیے اُنہی کی زبان اور ثقافتی محاورے میں کی گئی تعریف، تعریف ہے، اُسی طرح سندھیوں کے لیے اُن کا اپنا انداز قابلِ قدر ہے۔ خدا کو کسی خاص زبان، لہجے یا ”مہذب“ الفاظ کی ضرورت نہیں۔ وہ ہر زبان اور ہر حال میں دل کی پکار کو سنتا اور قبول کرتا ہے۔

اس شعر کا گہرا نکتہ یہ ہے کہ روحانیت میں ظاہری صورتوں کا تنوع خدا کی رحمت کی دلیل ہے، نہ کہ گمراہی کی۔ اصل چیز ”حال“ یعنی باطنی کیفیت ہے، ”قال“ یعنی ظاہری گفتار نہیں۔ خدا تک پہنچنے کے راستے ان گنت ہیں اور ہر شخص کا راستہ اُس کی اپنی فطرت اور استعداد کے مطابق ہوتا ہے۔ کسی ایک راستے کو معیار بنا کر دوسروں کے طریقوں کو حقیر جاننا خدا کی حکمت میں مداخلت کے مترادف ہے۔

این بیت در ادامه‌ی عتاب خداوند به موسی (ع) است که چرا چوپان ساده‌دل را به خاطر شیوه‌ی عامیانه‌اش در عبادت سرزنش کرده است. خداوند به موسی یادآوری می‌کند که او برای «وصل کردن» فرستاده شده، نه «فصل کردن» و جدایی انداختن.

مولانا در اینجا با ذکر دو مثال جغرافیایی و فرهنگی، یعنی «هندوان» (مردمان هند) و «سندیان» (مردمان ناحیه سند)، بر یک اصل مهم تأکید می‌کند: کثرت در صورت، وحدت در معنا. خداوند برای هر قوم و ملتی، سیرت و روشی خاص قرار داده است. شیوه‌ی پرستش و ستایش هندیان، مطابق با زبان، آداب و «اصطلاح» خودشان است و همین شیوه برایشان «مدح» و ستایش محسوب می‌شود. به همین ترتیب، مردمان سند نیز با اصطلاحات و فرهنگ خود خدا را می‌ستایند و این کارشان نیز «مدح» است.

نکته‌ی کلیدی این است که خداوند به ظواهر و قالب‌های زبانی و فرهنگی نگاه نمی‌کند، بلکه به جوهر و حقیقتِ حال و سوز درونی بنده توجه دارد. همان‌طور که در ابیات بعدی می‌آید: «ما زبان را ننگریم و قال را / ما روان را بنگریم و حال را». بنابراین، سرزنش چوپان از سوی موسی، نادیده گرفتن این حقیقت بود که عشق و نیاز آن چوپان، حقیقی و صادقانه بود، هرچند بیانش با آداب و شریعت رسمی پیامبری چون موسی تطابق نداشت. این بیت دعوتی است به رواداری دینی و فرهنگی و درک این نکته که راه‌های رسیدن به خدا متعدد و متنوع است.