Хондан Дафтар 6 Бори дигар руҷӯъ кардан ба қиссаи сӯфӣ ва қозӣ Байт 1512

M6:1512 — کو ادب از بهر مظلومی کند / نه برای عرض و خشم و دخل خود

کو ادب از بهر مظلومی کندنه برای عرض و خشم و دخل خود
✦ Ин байтро ба тоҷикӣ таҳия кунед

M6:1512

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — аз лексияҳои сабтшудаи Маснавии ӯ

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن‌کس که اجرای عدالت و تأدیب را برای یاری مظلوم به کار می‌بندد، نه به جهت نمایش خویش، خشم شخصی، یا منفعت مالی خود. معنا: این بیت، ویژگی‌های یک قاضی و حاکم عادل را برمی‌شمارد که قضاوت و تنبیه را فقط برای احقاق حق ستمدیدگان انجام می‌دهد، نه با انگیزه‌های نفسانی نظیر خودنمایی، غضب یا نفع شخصی.

شرح

مولانا در این بیت به تبیین جایگاه رفیع و دشوار قضاوت می‌پردازد و مرز میان قاضی عادل و قاضیِ آلوده به نفس را مشخص می‌کند. او از قاضیِ آرمانی سخن می‌گوید که «ادب» (به معنای تأدیب، تنبیه و اجرای عدالت) را صرفاً «از بهر مظلومی» انجام می‌دهد؛ یعنی هدف او فقط احقاق حق و یاری رساندن به کسی است که ستم دیده است. قاضی نباید در پی ارضای مطامع نفسانی خود باشد، خواه این مطامع «عرض» (خودنمایی، آبروطلبی، اعتبار شخصی)، «خشم» (انتقام‌جویی یا غضب شخصی) و یا «دخل» (منفعت مالی یا هرگونه نفع مادی) باشد. همان‌طور که بارها گفته‌ام، قاضی باید همچون آینه و ترازو عمل کند: بی‌طرف، بی‌جانب و تهی از خویشتن. آینه تصویر را آن‌گونه که هست نشان می‌دهد و ترازو وزن را دقیقاً می‌سنجد، نه از سر خودخواهی و نه از روی تمایل. قاضی نیز باید از هرگونه گرایش شخصی، خواه مثبت یا منفی، عاری باشد تا بتواند حکم حق را صادر کند. اینجاست که مولانا به حکم فقهی «لا یقض القاضی و هو غضبان» (قاضی نباید در حال غضب قضاوت کند) اشاره می‌کند. قاضی حقیقی، «نایب حق» و «سایه عدل حق» است؛ او مقامی کوچک و خرد ندارد، بلکه با تفویض الهی و برای اجرای ارادهٔ عدل‌گستر خداوند عمل می‌کند. لذا هرگونه خودخواهی و نفسانیت، این مقام الهی را مخدوش می‌کند و از او یک «قاضیِ خرد» می‌سازد. در مثنوی، این نگاه به اخلاص در عمل، نه فقط در حوزه قضاوت، بلکه در تمامی ساحات سلوک بشری جاری است؛ اینکه هر عملی باید برای حق باشد، نه برای منافع فانی خویش.

نکات کلیدی

  • قاضیِ حقیقی، عدالت را تنها برای احقاق حق مظلوم اجرا می‌کند.
  • قضاوت باید عاری از هرگونه خودنمایی، خشم شخصی، یا منفعت مادی باشد.
  • قاضی باید همچون آینه و ترازو، بی‌طرف و تهی از خویشتن باشد.
  • نائب حق بودن قاضی، مستلزم اخلاص کامل و دوری از مطامع نفسانی است.
  • غضب و تمایلات شخصی، مانع اصلی اجرای عدل الهی است.

Sources: d6-s32 · 41:13:00 d6-s32 · 43:24:00 d6-s32 · 50:57:00

به زبانِ تو — Забони шумо · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.