Хондан Дафтар 6 Баёни муҷоҳид, ки даст аз муҷоҳада боз надорад, агарчи донад бастти атои Ҳақро, ки он мақсуд аз тарафи дигар ва ба сабаби навъи амали дигар ба ӯ расонад, ки дар ваҳми ӯ набуда бошад. Ӯ ҳама ваҳму умед дар ин тариқи муайян баста бошад, ҳалқаи ҳамин дар мезанад, бок Ҳақ таоло он рӯзиро аз дари дигар ба ӯ расонад, ки ӯ он тадбир накарда бошад ва «ярзуқуҳу мин ҳайсу ло яҳтасиб». «Ал-абду юдаббиру ва-Ллоҳу юқаддиру» ва бувад, ки бандаро ваҳми бандагӣ бувад, ки маро аз ғайри ин дар бирасонад, агарчи ман ҳалқаи ин дар мезанам, Ҳақ таоло ӯро ҳам аз ин дар рӯзӣ расонад, фи-л-ҷумла ин ҳама дарҳои яке сарой аст бо тақрири баъзе Байт 4173

M6:4173 — بوک موقوفست کامم بر سفر / چون سفر کردم بیابم در حضر

بوک موقوفست کامم بر سفرچون سفر کردم بیابم در حضر
✦ Ин байтро ба тоҷикӣ таҳия кунед

M6:4173

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — аз лексияҳои сабтшудаи Маснавии ӯ

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بوک مقصود من بسته به این سفر است؛ شاید که چون سفر کردم، آن را در وطن خویش بیابم. معنا: سالک گاهی مقصود خویش را در سفر و طلب می‌جوید و در نهایت، پس از طی راه، درمی‌یابد که آنچه به دنبالش بود، در حقیقت در وطن و در پیش روی او قرار داشته است.

شرح

این بیت در خود حکمتی سترگ را پنهان کرده است؛ حکمتی که از آنِ پیچاندن‌ها و تأخیرها در راه سلوک است. می‌دانید، دست تقدیر در این عالم گاهی با ما بازی‌ها می‌کند. چه بسا چیزی را در جایی می‌جوییم، اما آن را در آنجا نمی‌یابیم، بلکه در جایی دیگر، یا پس از طی طریق و رنج سفر، به آن دست می‌یابیم. این شیوه‌ی تقدیر، به‌ویژه برای سالکان راه، معنایی عمیق دارد. سالک است که می‌فهمد این پیچاندن‌ها از سر مصلحت است، حکمتی پنهان در آن‌هاست.

همین جاست که مولانا به آیه شریفه قرآن اشاره می‌کند: «و یرزقه من حیث لا یحتسب» (طلاق، آیه ۳)، یعنی «و او را از جایی که گمان نبرده، روزی می‌دهد.» این رزق، فقط مادی نیست؛ رزقِ معرفت و وصال هم هست. گاهی بنده گمان می‌کند که از این در خاص به مقصود می‌رسد، اما خداوند از دری دیگر روزی‌اش می‌دهد؛ یا برعکس، بنده این شگرد الهی را می‌داند و پیش‌بینی می‌کند که خدا از در دیگر به او خواهد داد، اما خداوند از همان در اول او را کامیاب می‌کند تا بداند که زمام امور در دست اوست و «العبد یدبر و الله یقدر» (بنده تدبیر می‌کند و خدا تقدیر).

این مسیرِ گاه پرپیچ‌وخمِ رسیدن به حقیقت، مرا یادِ «قاعدهٔ خطأین» در حسابِ قدیم می‌اندازد؛ قاعده‌ای که ابوریحان بیرونی و شیخ بهایی نیز از آن سخن گفته‌اند و غربیان آن را «Rule of Double False Positions» می‌خوانند. طبق این قاعده، برای یافتن یک مجهول، دو حدس نادرست می‌زدی و از روی دو خطای حاصله، به پاسخ صحیح می‌رسیدی. مولانا همین قاعده را در سلوک معنوی به‌کار می‌گیرد و می‌گوید: «چون خطأین آن حساب باصفا / گرددش روشن ز بعد دو خطا.» از خطا نترسید! بروید سفر، حتی اگر خطا کردید. چه بسا پس از آن خطا، در همان خانه‌ی خودتان به رازی پی ببرید که گمان نمی‌کردید. خودِ این سفر، این حرکت و این «خطاها»، راهنمای شما به سوی حق می‌شود.

این بیت نهایتاً به اوج معنا می‌رسد که فهمِ «معیت قیومیه» الهی، یعنی این حقیقت که «و هو معکم اینما کنتم» (حدید، آیه ۴) – خداوند هر کجا که باشید با شماست – به این سادگی به گوش دل نمی‌نشیند. مولانا می‌گوید: «آن معیت کی رود در گوش من / تا نگردم گرد دوران زمن.» و «کی کنم من از معیت فهم راز / جز که از بعد سفرهای دراز.» خداوند می‌گوید «من با شمایم»، اما دل را مُهر می‌کند تا ما به سادگی به این فهم نرسیم. گویی حق می‌خواهد که آن حضور دائمی و ابدی‌اش را، آن «حضر» را، ما تنها پس از سفرهای دراز و گاه خطاپوش خود بیابیم و درک کنیم. این گونه است که حقیقت، پخته و از پس رنج و طلب، برای ما جلوه می‌کند، نه به آسانی و در دم.

نکات کلیدی

  • مقصود حقیقی گاهی در پی سفری پرپیچ‌وخم و غیرمنتظره حاصل می‌شود؛ حکمت الهی در این تاخیرها و انحرافات نهفته است.
  • روزق معرفت و وصال، لزوماً از راهی که بنده انتظار دارد، نمی‌رسد؛ خداوند از «جایی که گمان نبرده»، موهبت می‌بخشد.
  • مفهوم «قاعده خطأین» در سلوک معنوی: حتی اشتباهات و انحرافات ظاهری در مسیر، می‌توانند به کشف حقیقت منجر شوند.
  • فهم «معیت قیومیه» (حضور دائمی خداوند) به آسانی به دست نمی‌آید؛ این درکِ عمیق، نیازمند «سفرهای دراز» و طلب فعالانه است.

Sources: d6-s93 [01:01:15:00] d6-s93 [01:01:15:00] d6-s93 [01:01:15:00] d6-s93 [01:12:13:00] d6-s93 [01:14:47:00]

به زبانِ تو — Забони шумо · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.