อ่าน› Daftar 1› การตีความคำกล่าวของนักปราชญ์: “สิ่งใดที่ทำให้ท่านห่างไกลจากหนทาง ไม่ว่าจะเป็นการปฏิเสธศรัทธาหรือความศรัทธา สิ่งใดที่ทำให้ท่านห่างไกลจากเพื่อน ไม่ว่าจะเป็นภาพที่น่าเกลียดหรือสวยงาม” ในความหมายของคำกล่าวของท่าน (ขอสันติสุขจงมีแด่ท่าน) “แท้จริงซะอัดเป็นผู้หึงหวง และฉันหึงหวงยิ่งกว่าซะอัด และอัลลอฮฺทรงหึงหวงยิ่งกว่าฉัน และด้วยความหึงหวงของพระองค์ พระองค์จึงทรงห้ามการกระทำชั่วทั้งที่ปรากฏและที่ซ่อนเร้น”› โคลงคู่ 1818

M1:1818 — باده از ما مست شد نه ما ازو / قالب از ما هست شد نه ما ازو

باده از ما مست شد نه ما ازوقالب از ما هست شد نه ما ازو
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M1:1818

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شراب از ما مست شد، نه ما از آن؛ / صورت و قالب از ما هست شد، نه ما از آن. معنا: مولانا در این بیت بنیادی تصریح می‌کند که این ما و باطن ما هستیم که به جهان هستی، معنا، و کیفیت می‌بخشیم، نه آنکه آنها به خودی خود دارای این ویژگی‌ها باشند. عالم و اجزایش، سایه‌ای از دل ماست و از ما کسب وجود و صفت می‌کنند.

شرح

این بیت، بی‌تردید، یکی از بنیادین‌ترین آموزه‌های مولانا در باب هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی‌ست که پیش‌تر هم به آن اشارتی کرده بودم. او در اینجا یک نکتهٔ بسیار لطیف، عمیق، و حکیمانه را بیان می‌کند که کلید فهم بخش بزرگی از جهان‌بینی اوست. مولانا، برخلاف فهم رایج، می‌گوید که این ما هستیم که به جهان معنا می‌بخشیم و آن را 'مست' یا 'موجود' می‌کنیم، نه برعکس. او می‌گوید: «باده از ما مست شد، نی ما از او / قالب از ما هست شد، نی ما از او.» این یعنی چه؟

می‌دانید، ما عموماً فکر می‌کنیم که لذت، زیبایی، و حتی هستی، اموری ذاتی در پدیده‌های خارجی‌اند و ما فقط گیرندهٔ منفعل آنها هستیم. اما مولانا این را رد می‌کند. او می‌گوید: «لطف شیر و انگبین عکس دل است / هر خوشی را آن خوش از دل حاصل است.» این دل ماست که به شیر و انگبین لطف و حلاوت می‌بخشد، نه آنکه شیر و انگبین ذاتاً گوارا باشند. اگر چنین بود، چرا هر موجود زنده‌ای از آن لذت نمی‌برد؟ این فاعلیت ماست، نقش ماست که به اشیاء خوشی می‌بخشیم یا ناخوشی. پس، مستی باده نه از ذات باده، که از شورش باطن و دل مست‌کنندهٔ ماست. باده از ما مست می‌شود، یعنی حالت مستی را از ما دریافت می‌کند، نه اینکه ما از باده مست شویم.

همین منطق را مولانا به 'هستی' هم تسری می‌دهد: «قالب از ما هست شد، نی ما از او.» یعنی صورت‌ها و قالب‌های این جهان، وجودشان را از 'ما' می‌گیرند، نه ما از آنها. دل، به تعبیر او، 'جوهر' است و عالم، 'عرض' یا 'سایه' آن. همان‌طور که می‌فرماید: «پس بود دل جوهر و عالم عرض / سایه دل کی بود دل را غرض؟» چگونه ممکن است چیزی که جوهر است و اصل، به دنبال سایهٔ خود بدود؟ این یک مغالطهٔ بزرگ است که انسان‌ها در آن گرفتارند: تابع را به جای متبوع و فرع را به جای اصل گذاشته‌اند. آنها که به دنبال لذت‌ها و زیبایی‌های ظاهری و خارجی می‌دوند، در واقع «شکارچیان سایه»اند، نه حقیقت. آنها مرغ را رها کرده و به دنبال سایهٔ مرغی می‌دوند که بر دیوار افتاده است، غافل از آنکه اصل در جای دیگری‌ست. مولانا عاقبت این شکارچیان سایه را هم نشان می‌دهد: «ترکش عمرش تهی شد، عمر رفت / از دویدن در شکار سایه تفت.» عمرشان باطل می‌شود و دستشان خالی می‌ماند، چرا که آنچه را شکار می‌کردند، چیزی جز سایه نبوده است. این بیان مولانا از 'سایه' را باید متفاوت از تفسیر افلاطونی غار دید؛ او سایه را نه به عنوان «مَثَلِ» عالم حقیقی، بلکه به عنوان «بازتاب» و «معلولِ» دل ما می‌بیند که هستی‌اش را از دل می‌گیرد.

نکات کلیدی

  • دل انسان، سرچشمهٔ حقیقی هستی و معناست، نه جهان خارج.
  • لذات و خوشی‌ها و حتی هستی ظواهر، از فاعلیت و دریافت باطن ما سرچشمه می‌گیرد.
  • عالم، «عرض» و «سایه»ٔ دل است؛ جوهر حقیقی، دل ماست.
  • تلاش برای شناخت و کسب لذت از جهان خارج، بدون شناخت دل، مصداق «شکار سایه» است.

Sources: d1-s33 · 00:53:22 d1-s33 · 00:59:43 d1-s33 · 01:03:41

❋

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

❋

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก