M1:1989 — عقل جزوی عشق را منکر بود / گرچه بنماید که صاحب‌سر بود

مولانا در اینجا دو نوع خرد را در برابر هم قرار می‌دهد: «عقل جزوی» و «عقل کلی». عقل جزوی، همان هوش و ذکاوت روزمره و حسابگر ماست که به دنبال سود و زیان مادی، امنیت و منطق قدم‌به‌قدم است. این عقل، ابزار قدرتمندی برای زندگی در این جهان است اما در برابر پدیده‌ی «عشق» (عشق الهی و معنوی)، کاملاً ناتوان و بیگانه است. عشق از منطق سود و زیان پیروی نمی‌کند؛ ایثار، فنا و بی‌خویشی می‌طلبد. به همین دلیل، عقل جزوی ذاتاً آن را انکار می‌کند و نمی‌پذیرد.

نکته‌ی ظریف بیت در مصرع دوم است: این عقل گاهی فریبکارانه وانمود می‌کند که اهل معنا و «صاحب‌سر» است. یعنی ممکن است فردی با تکیه بر هوش و دانش ظاهری خود، درباره‌ی عرفان و معنویت سخن بگوید و خود را آگاه نشان دهد، اما تا زمانی که در بند محاسبات عقلی خود است، در حقیقت منکر و دشمنِ تجربه‌ی حقیقی عشق باقی می‌ماند. به گفته‌ی مولانا در ابیات بعدی، این عقل «زیرک و داناست اما نیست، نیست». یعنی وجودش در ساحتِ عشق، یک وجود حقیقی و مؤثر نیست، بلکه یک «لا» و نیستی است تا زمانی که در برابر حقیقت بزرگتر تسلیم شود.