อ่าน Daftar 1 ซิดดีเกาะฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงพอใจในตัวนาง สอบถามท่านศาสดา ขอความสันติสุขจงมีแด่ท่าน ถึงความลับเบื้องหลังฝนที่ตกในวันนี้ โคลงคู่ 2076

M1:2076 — زان جهان اندک ترشح می‌رسد / تا نغرد در جهان حرص و حسد

زان جهان اندک ترشح می‌رسدتا نغرد در جهان حرص و حسد
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M1:2076

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از آن جهان (جهان غیب و معنا) به اندازه‌ای اندک، فیضی (ترشحی) می‌رسد، تا حرص و حسد در این جهان از بین نرود و همچنان پابرجا بماند.

معنا: مولانا در اینجا بیان می‌کند که آگاهی‌ها و فیوضات معنوی از عالم غیب به میزانی محدود به جهان ما می‌رسد تا نیروهای حرص و حسد که از ارکان اساسی حیات دنیوی‌اند، ریشه‌کن نشوند و نظام این جهان همچنان برقرار بماند.

شرح

این بیت در زمرهٔ ژرف‌ترین و تأمل‌برانگیزترین آموزه‌های مولانا جای می‌گیرد؛ جایی که او از «نگاه درجه اول» اخلاقی و ارزیابی فضیلت و رذیلت فراتر رفته و به «نگاه درجه دوم» فلسفی-هستی‌شناسانه می‌پردازد. در نگاه درجه اول، بی‌تردید حسد رذیلتی مذموم و اخلاقاً ناپسند است که باید از آن پرهیز کرد؛ چنانکه مولانا خود در ابیات پیشین به کرات به سرزنش آن پرداخته است. اما این بیت پرده از منظری متعالی‌تر برمی‌دارد: منظر خداوند و نحوهٔ ادارهٔ جهان.

منظور مولانا این است که از جهان غیب و عالم معنا، «ترشح» و فیض آگاهی و بیداری به این جهانِ ما می‌رسد. اما این ترشح «اندک» است و همین «اندک بودن» شرط بقای جهان به شیوهٔ کنونی است. اگر این ترشحِ معرفت و آگاهی بیشتر شود، اگر پرده‌ها کامل‌تر بالا روند و آدمیان به حقیقت هستی و نقش غایی خود کاملاً واقف شوند، آنگاه دیگر جایی برای حرص و حسد باقی نمی‌ماند. اما چه بسا در آن صورت، اساساً این جهان دیگر «جهان» نخواهد بود و زندگی به شیوهٔ فعلی‌اش به بن‌بست می‌رسد.

این همان نکته‌ای است که غزالی در باب «غفلت» بیان کرده بود. غزالی معتقد بود که خداوند جهان را با غفلت اهلش اداره می‌کند؛ یعنی اگر مردم چشمانشان به حقیقت باز شود و از غفلت رها گردند، دیگر زندگی به روال خود ادامه نخواهد یافت. مولانا نیز همین معنا را در اینجا برای «حرص و حسد» به کار می‌برد. حرص و حسد، علی‌رغم مذموم بودنشان در ساحت اخلاق فردی، از ارکان و پایه‌های ادارهٔ کلی این جهان‌اند. اگر این ارکان برچیده شوند، نظام جهان مختل می‌گردد. گویا خداوند می‌خواهد که این دنیا با تمامی مختصاتش، از جمله با حرص و حسد، جریان داشته باشد و از همین روست که «اندک ترشح» می‌رسد.

شاهد این مدعا، بیت بعدی است که مولانا در همین سیاق می‌آورد: «چون ترشح بیشتر گردد ز غیب / نه هنر ماند در این عالم نه عیب». یعنی اگر آگاهی‌های غیبی بیشتر نازل شود، دیگر نه حسنی باقی می‌ماند و نه قبحی، و این به معنای پایان یافتن تضادها و چالش‌هایی است که اساساً محرک حرکت و پویایی در این جهان محسوب می‌شوند. به تعبیر دیگر، این «نغرت» یعنی «از بین نرود»، «ریشه‌کن نشود». حرص و حسد نیروی محرکهٔ بسیاری از سازوکارهای دنیوی‌اند؛ همان‌طور که بارها گفته‌ام، آتشِ گرمابهٔ سرمایه‌داری بر «طمع» بنا شده است و بدون آن هرگز روشن نخواهد ماند. از نگاه دوم، حرص و حسد نه تنها از میان نمی‌روند، بلکه از ابزارهای الهی برای پیش بردن چرخ زندگی دنیوی‌اند.

این نگاه دوگانه به انسان و جهان، ما را از قضاوت‌های یک‌سویه برحذر می‌دارد. حسد در جای خود بیماری و رذیلتی است که باید با آن مبارزه کرد، اما در عین حال، به مثابهٔ یکی از نیروهای سازنده و پیش‌برندهٔ جهان، جایگاه خود را دارد. همان‌طور که حافظ نیز با طنینی از همین نگاه می‌سراید: «غمناک نباید بود از طعن حسود ای دل / شاید که چو وابینی خیر تو در این باشد». گویی از منظر غیب، خیر و شر، و هنر و عیب، در هم تنیده‌اند و هر یک نقشی در تابلوی عظیم هستی ایفا می‌کنند تا روز قیامت که این مشعل‌ها خاموش شوند.

نکات کلیدی

  • مولانا در این بیت از نگاه اخلاقی صرف فراتر رفته و به «فلسفهٔ هستی» و نحوهٔ ادارهٔ کلی جهان می‌پردازد.
  • فیض الهی و آگاهی‌های معنوی (ترشح از آن جهان) به صورت محدود به ما می‌رسد تا جهان با مختصات کنونی‌اش برقرار بماند.
  • حرص و حسد، اگرچه در اخلاق فردی مذموم‌اند، اما از دیدگاه کلی‌تر، از ارکان سازنده و محرک نظام دنیوی به شمار می‌آیند.
  • اگر فیض و آگاهی بیشتر شود، تضادهای اخلاقی (هنر و عیب) از میان می‌روند و جهان به شکلی که می‌شناسیم، دیگر وجود نخواهد داشت.
  • این نگاه شبیه نظر غزالی است که خداوند جهان را با غفلت مردمان اداره می‌کند.

Sources: d1-s35 · 00:57:58 d1-s35 · 00:59:58 d1-s35 · 01:00:23 d1-s35 · 01:01:40 d1-s35 · 01:03:00 d1-s35 · 01:05:00

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก