M1:267 — جمله عالَم زین سبب گمراه شد / کم کسی ز ابدالِ حقّ آگاه شد

Bait ini menyingkap salah satu kekeliruan paling fatal dalam sejarah manusia: kekeliruan "mengukur orang lain dengan diri sendiri" (qiyās az khod gereftan). Di dunia ini, kita sering terjebak pada penampilan lahiriah dan dengan mudahnya mengabaikan hakikat batiniah. Rumi memperingatkan bahwa perbandingan yang keliru ini telah menyebabkan kesesatan yang mendunia, karena manusia menganggap orang-orang pilihan Tuhan—para nabi dan wali-Nya—setara dengan diri mereka. Para Abdal (para Wali Pilihan), meskipun secara lahiriah tampak seperti orang biasa—berjalan di pasar, makan, dan tidur—namun secara batin, mereka adalah alam yang sama sekali berbeda. Kegagalan melihat perbedaan tak terhingga inilah yang menjauhkan kita dari pemahaman akan kebenaran.

Sebagaimana dijelaskan Rumi melalui berbagai perumpamaan, perbedaan ini bukan terletak pada apa yang diterima dari luar, melainkan pada proses perubahan di dalam diri. Dua jenis lebah bisa saja memakan dari bunga yang sama, tetapi yang satu menghasilkan sengat dan yang lain madu. Dua jenis kijang meminum air dan memakan rumput yang sama, tetapi dari yang satu keluar kotoran dan dari yang lain kesturi murni. Perbedaan ini terletak pada "pabrik" internal setiap wujud, yang menentukan akan menjadi apa santapan yang masuk ke dalamnya. Apa yang seseorang makan bisa menjadi cahaya ilahi dan cinta, sementara pada diri yang lain, ia berubah menjadi kedengkian dan kebusukan.

Kekeliruan dalam memandang ini juga terlihat saat membandingkan sihir dengan mukjizat. Para penyihir Firaun juga memiliki tongkat, tetapi tongkat mereka tak dapat disamakan dengan tongkat Musa. Yang satu adalah tipu daya, yang lain adalah rahmat dan keajaiban dari Tuhan. Demikian pula, seorang munafik yang berdiri salat di samping seorang mukmin: gerakannya sama, tetapi niat dan ruh di balik perbuatannya terpisah sejauh ribuan mil. Oleh karena itu, bait ini adalah ajakan mendasar untuk merenung. Kita harus mampu melihat melampaui penampilan luar dan menyadari perbedaan tak terhingga dalam watak batiniah. Hanya seorang "pemilik cita rasa" (ṣāḥib-dhawq)—orang yang memiliki kepekaan batin—yang dapat membedakan air tawar dari air asin.

این بیت، پرده از یکی از مهلک‌ترین خطاهای بشری برمی‌دارد: مغالطهٔ «قیاس به نفس». مولانا هشدار می‌دهد که این هم‌سنجی نابجا، گمراهیِ عالم‌گیر را به دنبال داشته است؛ زیرا آدمیان، خاصانِ حق — پیامبران و اولیای او — را با خود هم‌تراز می‌پندارند. این اولیای الهی، گرچه به ظاهر همچون مردم عادی می‌خورند و می‌خوابند و در بازارها راه می‌روند، اما در باطن، جهانی دیگرند. کم‌بینی همین تفاوت بی‌کران است که ما را از درک حقیقت دور می‌کند.

مولانا با مثال‌های گوناگون این نکته را روشن می‌کند. مگر نه اینکه دو نوع زنبور از یک گل می‌خورند، اما یکی نیش می‌سازد و دیگری عسل؟ مگر نه اینکه دو نوع آهو از یک گیاه می‌خورند، اما از یکی فضله و از دیگری مشک ناب برمی‌آید؟ این‌ها نمونه‌هایی از هزاران «اشباه» (مشابهات ظاهری) هستند که «فرقشان هفتاد ساله راه بین». این تفاوت نه در ظاهر، بلکه در تبدیلِ درونی است؛ یکی آنچه را می‌خورد به پلیدی و بخل و حسد تبدیل می‌کند، و دیگری همان را به نور خدا و عشق بدل می‌سازد. دقیقاً مانند قرآن که برای مؤمن شفا و رحمت است و برای ظالم جز زیان نمی‌افزاید. غذایی واحد، در دو مزاج متفاوت، دو نتیجهٔ کاملاً مختلف به بار می‌آورد.

این نادیده گرفتن باطن، حتی در قیاس میان سحر و معجزه نیز دیده می‌شود. ساحران موسی نیز عصاهایی داشتند، اما کجا می‌توان عصای آن‌ها را با عصای موسی مقایسه کرد؟ یکی عمل مکر است و دیگری رحمت و اعجاز حق. همین‌طور منافقی که کنار مؤمنی به نماز می‌ایستد؛ صورت عمل یکی است، اما نیت و روح عملشان فرسنگ‌ها از هم دور است.

پس، این بیت دعوتی ریشه‌ای به تأمل است. ما باید فراتر از ظواهر برویم و به تفاوت‌های بی‌انتها میان سیرت‌ها پی ببریم. تنها یک «صاحب ذوق» است که آب شور را از آب شیرین بازمی‌شناسد و این تشخیص باطنی، اولین گام برای رهایی از گمراهی است.

This couplet reveals one of humanity's most significant fallacies: the error of judging others by oneself. We are often preoccupied with outward appearances, neglecting inner realities. Mawlana warns that this misguided comparison has led to universal error because people equate God's elect—His prophets and saints—with themselves, failing to recognize their profound internal distinction. The Abdāl-e Ḥaqq (Saints of Truth), though outwardly appearing like ordinary folk, walking in markets, eating, and sleeping, are inwardly a different universe. It is the underestimation of this boundless difference that distances us from grasping the truth.

Mawlana illustrates this point with various analogies. Two types of bees feed from the same flower, yet one produces a sting and the other honey. Two types of deer consume the same water and grass, yet from one comes dung and from the other pure musk. Two reeds drink from the same water source, yet one is hollow and the other brimming with sugar. These are just a few examples among thousands of 'similarities' (ashbāh) whose 'difference is a seventy-year journey.' This distinction lies not in appearance but in internal transformation: what one consumes becomes defilement, avarice, and envy, while the other transmutes the very same into divine light and singular love. It is precisely like the Quran, which is healing and mercy for the believer but only increases the loss of the wrongdoer. The same 'food,' in two different temperaments, yields two entirely distinct outcomes. Here, it is the internal 'factory' of each being that determines what their sustenance transforms into.

This verse is a profound call to introspection. We must look beyond superficial appearances and recognize the infinite differences among inner natures. Only a 'person of discerning taste' (ṣāḥib-dhawq) can distinguish bitter water from sweet. This inner discernment is the first step towards liberation from error and the opening of horizons of truth to the human heart.