M1:2837 — هر هنر که استا بدان معروف شد / جان شاگردان بدان موصوف شد

مولانا در این بخش از مثنوی، یک اصل کلی را توضیح می‌دهد: هر سرچشمه‌ای، ویژگی‌های خود را به زیرمجموعه‌هایش منتقل می‌کند. او این اصل را با مثال‌های گوناگون روشن می‌سازد: همان‌طور که آب لوله‌ها طعم و کیفیت آب حوض اصلی را دارد (ابیات ۲۸۲۹-۲۸۳۱) و همان‌طور که عقل و عشق بر کل وجود انسان تأثیر می‌گذارند (ابیات ۲۸۳۴-۲۸۳۵)، تأثیر استاد بر شاگرد نیز به همین شکل عمیق و بنیادین است.

این بیت به‌طور خاص به رابطه‌ی استاد و شاگرد می‌پردازد. «هنر» در اینجا فقط به معنای مهارت فنی نیست، بلکه شامل دانش، بینش و حتی منش و حال درونی استاد نیز می‌شود. مولانا تأکید می‌کند که این تأثیر صرفاً یک آموزش سطحی نیست، بلکه به «جان» شاگردان نفوذ می‌کند و آن‌ها را «موصوف» به همان صفات می‌گرداند. یعنی شاگرد، آینه‌ی تمام‌نمای استاد خود می‌شود.

در ابیات بعدی، مولانا این نکته را با مثال‌های مشخص‌تری باز می‌کند: شاگردِ یک استاد اصول فقه، اصولی می‌شود؛ شاگردِ فقیه، فقیه‌خوان می‌شود و شاگردِ استاد نحو، نحوی. اوج این بحث در بیت ۲۸۴۱ است که می‌گوید شاگردِ استادی که در راه حق «محو» شده است، خود نیز در وجود «شاه» (حق) محو می‌گردد. بنابراین، این بیت مقدمه‌ای است برای بیان این نکته‌ی عرفانی که مهم‌ترین دانش، نه علوم ظاهری، بلکه دانش «فقر» و فنا شدن در راه حقیقت است که از طریق همنشینی با استادی اهل معنا به دست می‌آید.