อ่าน› Daftar 1› เรื่องของพ่อค้าขายของชำและนกแก้ว และนกแก้วทำน้ำมันหกรดร้าน› โคลงคู่ 290
M1:290 — مؤمنان را برد باشد عاقبت / بر منافق مات اندر آخرت
M1:290
شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: سرانجام، پیروزی از آن مؤمنان خواهد بود، اما منافقان در آخرت شکست خواهند خورد. معنا: این بیت بیان میکند که مؤمنان و منافقان، گرچه ظاهراً کارهای مشابهی انجام دهند، اما در نهایت، رستگاری نصیب مؤمنان میشود و منافقان به سرنوشتی محتوم از باخت و شکست دچار میگردند، زیرا نیت و باطنشان متفاوت است.
شرح
این بیت، از آن ابیاتی است که مولانا در آن به روشنی و با قاطعیت تمام، یکی از بنیادیترین تمایزات عالم معنا را آشکار میکند: تفاوت میان ظاهر و باطن. من بارها تأکید کردهام که کلید فهم بسیاری از معارف مثنوی، همین نکته است که «صورتها یکسان است، سیرتها متفاوت است.» درست مانند دو زنبور که از یک گل تغذیه میکنند، اما یکی نیش میدهد و دیگری عسل، یا دو آهو که یک آب و علف میخورند، اما از یکی سرگین و از دیگری مشک ناب برمیآید؛ انسانها نیز در اعمال ظاهری خود میتوانند شباهتهای بیشماری داشته باشند، اما این شباهتها هرگز به معنای یگانگی در سرانجام و حقیقت وجود نیست.
مولانا در ابیات پیشین همین بخش، نمونههای گوناگونی از این «قیاس گمراهکننده» را برمیشمرد: «همسری با انبیا برداشتند / اولیا را همچو خود پنداشتند.» پیامبران و اولیا هم میخورند و میخوابند و در بازار راه میروند، اما این «شباهت ظاهری» نشان از «همسانی باطنی» نیست. اینجاست که مولانا با مثال «مؤمنان» و «منافقان» به سراغ یکی از عمیقترین شکافهای معنوی در جامعه میآید. هر دو گروه ممکن است در «نماز و روزه و حج و زکات» شرکت کنند؛ هر دو «در بردمات» هستند، یعنی هر دو در یک بازی مشغولند، یک بازی که در آن برد و باخت وجود دارد. اما آنچه مسیر این بازی را از یکدیگر جدا میکند، نیت و خلوص باطن است.
منافق، به تعبیر مولانا، «از پی استیض آید نی نیاز». او برای خودنمایی، برای برتریجویی، برای اثبات وجود خویش در میان دیگران به میدان میآید؛ نه برای «نیاز» حقیقی به خداوند. نمازش، روزهاش و هر عمل عبادیاش، صرفاً پوششی است برای اهداف دنیوی یا شهرتطلبی. در مقابل، مؤمن با نیاز قلبی، با شور و شوق درونی، و با تمنای وصل به سوی حق میرود. این دو، گرچه در ظاهر «بر سر یک بازیاند»، اما مولانا میفرماید: «هر دو با هم مرزی و رازیاند» — یعنی در حقیقت از دو جهان متفاوت آمدهاند، به دو شهر تعلق دارند، و هر یک دارای رازی متفاوت در دل خویش است.
من این را همانند داستان احمد و بوجهل میدانم که مولانا در جای دیگری میآورد: «احمد و بوجهل در بتخانه رفت / زین شدن تا آن شدن فرقیست زفت.» هر دو وارد بتخانه شدند، اما یکی (بوجهل) در برابر بتان سر فرود آورد و دیگری (پیامبر) چنان باطنی داشت که بتان در برابر او سر فرود آوردند. این نشان میدهد که عمل ظاهری، یعنی «رفتن به بتخانه»، کاملاً یکسان بود، اما «روح» آن عمل، کاملاً متفاوت. این روح است که سرانجام «برد» و «مات» را تعیین میکند. برای مؤمن، که نیتش الهی و باطنش پاک است، سرانجام «برد» خواهد بود؛ برنده نهایی میدان هستی و آخرت اوست. اما منافق، که باطن او آلوده به ریا و خودنمایی است، در نهایت «مات» میشود، یعنی شکست میخورد و از بازی خارج میگردد. «هر یکی سوی مقام خود رود / هر یکی بر وفق نام خود رود.» هر کس به جایی میرود که با حقیقت وجودی و نام حقیقیاش همخوانی دارد. این وعده قطعی مثنوی است: ظاهر را مسنجید، باطن را بنگرید، که تفاوتها بیمنتهاست.
نکات کلیدی
- اعمال ظاهری، بدون نیت خالص و باطن پاک، بیثمرند.
- مؤمنان و منافقان، گرچه در انجام مناسک دینی مشابهت دارند، اما نیّت و باطنشان سرنوشت متفاوتی برایشان رقم میزند.
- مثنوی بر تمایز عمیق «صورت» و «سیرت» تأکید میکند؛ ظاهر میتواند فریبنده باشد، اما باطن تعیینکننده است.
- پیروزی نهایی در آخرت، از آنِ صاحبان باطن پاک و اخلاص است، نه کسانی که اعمالشان نمایشی است.
- «استیض» (خودنمایی و برتریجویی) در اعمال دینی، انسان را به «مات» میرساند، در حالی که «نیاز» (خلوص و بندگی) به «برد» میانجامد.
Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:05:52 d1-s22 · 01:06:50 d1-s22 · 01:07:11
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: The believers shall ultimately win; For the hypocrites, checkmate in the hereafter. Meaning: This verse asserts that while believers and hypocrites may appear to perform similar actions, their ultimate destinies diverge dramatically: believers will attain victory, while hypocrites face checkmate in the afterlife, due to their fundamentally different inner states and intentions.
Explanation
This beyt is one of those verses in which Rumi, with utter clarity and decisiveness, unveils one of the most fundamental distinctions in the realm of meaning: the difference between outward appearance and inner reality. I have repeatedly emphasized that the key to understanding many of the Masnavi's profound insights lies precisely in this point: 'Forms are identical, but inner natures are distinct.' Just as two bees feed from the same flower, yet one stings and the other produces honey, or two deer consume the same water and grass, but from one comes dung and from the other pure musk; so too can human beings share countless similarities in their external actions, yet these resemblances never imply an identity of ultimate outcome or existential truth.
In the preceding verses of this section, Rumi enumerates various instances of this 'misleading analogy': 'They deemed themselves equal to the prophets / And considered the saints as their own kind.' Prophets and saints also eat, sleep, and walk in the marketplace, but this 'outward resemblance' does not signify 'inward sameness.' It is here that Rumi turns to the 'believers' and 'hypocrites' to address one of society's deepest spiritual divides. Both groups may participate in 'prayer, fasting, Hajj, and zakat'; both are 'in bord-o-māt,' meaning both are engaged in a game where there are wins and losses. But what separates the path of this game is intention and inner purity.
As Rumi states, the hypocrite 'comes for dispute, not for need.' He enters the arena for display, for superiority, to assert his presence among others; not out of genuine 'need' for God. His prayer, his fasting, and every act of worship are merely a facade for worldly aims or the pursuit of fame. In contrast, the believer approaches with a heartfelt need, with an inner fervor, and with a yearning for union with the Divine. These two, though outwardly 'playing the same game,' are, as Rumi declares, 'each of a different land and secret' (marzi-o-rāzi)—meaning they truly come from two different worlds, belong to two distinct realms, and each carries a unique secret within their heart.
I liken this to the story of Ahmed and Abu Jahl that Rumi recounts elsewhere: 'Ahmed and Abu Jahl went to the idol-temple / A vast difference lay between their going.' Both entered the idol-temple, but one (Abu Jahl) bowed before the idols, while the other (the Prophet) possessed such an inner reality that the idols bowed before him. This shows that the external action, 'going to the idol-temple,' was perfectly identical, but the 'spirit' of that action was entirely different. It is this spirit that ultimately determines 'win' (bord) and 'checkmate' (māt). For the believer, whose intention is divine and whose inner being is pure, the outcome will be 'win'; they are the ultimate victor in the field of existence and the hereafter. But the hypocrite, whose inner being is tainted by hypocrisy and self-display, is ultimately 'checkmated' (māt), meaning they are defeated and cast out of the game. 'Each goes to their own station / Each goes according to their own name.' Each person goes to a place that corresponds with their true essence and authentic name. This is the definitive promise of the Masnavi: do not judge by appearances; look to the inner reality, for the differences are infinite.
Key takeaways
- Outward actions, devoid of pure intention and inner purity, are ultimately fruitless.
- Believers and hypocrites, despite performing similar religious rituals, face different destinies due to their divergent intentions and inner states.
- The Masnavi emphasizes the profound distinction between 'form' and 'essence'; appearances can be deceiving, but inner reality is determinative.
- Ultimate victory in the hereafter belongs to those with pure inner beings and sincerity, not those whose actions are mere show.
- Performing religious acts for 'dispute' (self-display and superiority) leads to 'checkmate,' while performing them out of genuine 'need' (sincerity and devotion) leads to 'victory.'
Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:05:52 d1-s22 · 01:06:50 d1-s22 · 01:07:11
به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI
Bait ini menegaskan bahwa meskipun kaum mukmin dan kaum munafik tampak melakukan amalan yang serupa, pada akhirnya kemenangan akan menjadi milik kaum mukmin, sementara kaum munafik akan menghadapi kekalahan telak di akhirat karena perbedaan niat dan batin mereka.
Bait ini adalah salah satu ayat di mana Rumi, dengan sangat jelas dan tegas, menyingkap salah satu pembedaan paling mendasar dalam alam makna: perbedaan antara lahiriah dan batiniah. Kunci untuk memahami banyak ajaran Matsnawi terletak pada gagasan ini: 'Rupa boleh sama, tetapi sifat batin berbeda.' Seperti dua lebah yang hinggap di bunga yang sama, tetapi yang satu menghasilkan sengat dan yang lain madu; atau dua kijang yang memakan rumput dan air yang sama, tetapi yang satu mengeluarkan kotoran dan yang lain kesturi murni. Manusia pun bisa memiliki kesamaan tak terhingga dalam perbuatan lahiriah mereka, tetapi kesamaan ini tidak pernah berarti kesatuan dalam takdir akhir atau hakikat wujud.
Dalam bait-bait sebelumnya, Rumi mencontohkan 'analogi yang menyesatkan' ini. Kaum munafik dan kaum mukmin mungkin sama-sama mengerjakan 'salat, puasa, haji, dan zakat'. Keduanya berada dalam bord-o-māt (permainan menang-kalah). Namun, yang membedakan jalan permainan ini adalah niat dan kemurnian batin. Kaum munafik, dalam istilah Rumi, datang 'untuk berseteru, bukan karena butuh'. Ia beribadah untuk pamer, untuk mencari keunggulan, untuk menegaskan keberadaannya di antara orang lain, bukan karena 'kebutuhan' sejati kepada Tuhan. Sebaliknya, seorang mukmin datang dengan kebutuhan hati, dengan semangat batin, dan dengan kerinduan untuk bersatu dengan Yang Hakiki.
Meski di permukaan keduanya 'berada dalam satu permainan yang sama', Rumi menyatakan bahwa hakikat mereka berasal dari dua dunia yang berbeda, masing-masing membawa rahasia yang unik di dalam hati. Ini seperti kisah Nabi Muhammad dan Abu Jahal yang memasuki kuil berhala. Perbuatan lahiriahnya—'memasuki kuil'—sama persis, tetapi 'ruh' dari perbuatan itu sangat berbeda. Ruh inilah yang pada akhirnya menentukan 'kemenangan' (bord) dan 'skakmat' (māt). Bagi seorang mukmin, yang niatnya ilahi dan batinnya suci, hasilnya adalah kemenangan. Namun, bagi seorang munafik, yang batinnya ternoda oleh riya dan pamer, pada akhirnya ia akan 'skakmat'—kalah dan tersingkir dari permainan. Inilah janji pasti Matsnawi: jangan menilai dari penampilan, lihatlah ke dalam batin, karena di sanalah letak perbedaan yang sesungguhnya.
- مات
- Kata dari bahasa Arab yang diadopsi ke dalam bahasa Persia, berarti 'mati'. Dalam konteks permainan catur atau backgammon, ini merujuk pada kondisi 'skakmat', yaitu kekalahan total tanpa jalan keluar.
- برد
- Kata dalam bahasa Persia yang berarti 'kemenangan' atau 'menang', terutama dalam konteks permainan atau pertandingan. Bait ini menggunakan citra permainan untuk menggambarkan nasib akhir.
- منافق
- Munafik; seseorang yang secara lahiriah menampakkan keimanan tetapi secara batiniah menyembunyikan kekafiran atau permusuhan.
- عاقبت
- Akhir, kesudahan, hasil akhir. Merujuk pada nasib atau takdir final seseorang.
- مؤمنان
- Bentuk jamak dari 'mukmin'; orang-orang yang beriman dengan tulus.
این بیت بیان میکند که گرچه مؤمنان و منافقان در ظاهر کارهای مشابهی انجام میدهند، اما در نهایت، رستگاری نصیب مؤمنان میشود و منافقان به سرنوشتی محتوم از باخت و شکست دچار میگردند، زیرا نیت و باطنشان متفاوت است.
این بیت، یکی از بنیادیترین تمایزات در عالم معنا را با قاطعیت آشکار میکند: تفاوت میان ظاهر و باطن. کلید فهم بسیاری از معارف مثنوی در همین نکته نهفته است که «صورتها یکسان است، سیرتها متفاوت است.» انسانها نیز در اعمال ظاهری خود میتوانند شباهتهای بیشماری داشته باشند، اما این شباهتها هرگز به معنای یگانگی در سرانجام و حقیقت وجودی نیست.
مولانا با مثال «مؤمنان» و «منافقان» به سراغ یکی از عمیقترین شکافهای معنوی میآید. هر دو گروه ممکن است در «نماز و روزه و حج و زکات» شرکت کنند؛ هر دو در یک بازی مشغولند که برد و باخت دارد. اما آنچه مسیر این بازی را از یکدیگر جدا میکند، نیت و خلوص باطن است. منافق، به تعبیر مولانا، «از پی استیزه آید نی نیاز». او برای خودنمایی و برتریجویی به میدان میآید، نه برای «نیاز» حقیقی به خداوند. در مقابل، مؤمن با نیاز قلبی و با تمنای وصل به سوی حق میرود.
این دو، گرچه در ظاهر «بر سر یک بازیاند»، اما در حقیقت از دو جهان متفاوت آمدهاند. عمل ظاهری میتواند کاملاً یکسان باشد، اما «روح» آن عمل است که سرانجام «برد» و «مات» را تعیین میکند. برای مؤمن، که نیتش الهی و باطنش پاک است، سرانجام «برد» خواهد بود؛ او برندهٔ نهایی میدان هستی و آخرت است. اما منافق، که باطن او آلوده به ریا و خودنمایی است، در نهایت «مات» میشود، یعنی شکست میخورد و از بازی خارج میگردد. این وعدهٔ قطعی مثنوی است: ظاهر را مسنجید، باطن را بنگرید، که تفاوتها بینهایت است.
- برد
- پیروزی، برنده شدن (در بازی)
- عاقبت
- سرانجام، پایان کار
- مات
- شکستخورده، مغلوب (اصطلاح شطرنج)
- اندر
- در، داخلِ
บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน
บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน
สิ่งที่ผู้อ่านถาม0
ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก