M1:2912 — بشنو اکنون اصل انکار از چه خاست / زانک کل را گونه‌گونه جزوهاست

در بیت قبل، مولانا عقل را به شمعی روشن و نفس و طمع را به موجودی تاریک و «انکارکننده» تشبیه کرد. این بیت به این پرسش پاسخ می‌دهد که سرچشمه‌ی این انکار و تضاد چیست. پاسخ مولانا ریشه در نگاه وحدت‌گرایانه‌ی او به عالم دارد: کل هستی یک واحد است، اما این واحد از اجزای بی‌شمار و متنوعی تشکیل شده است.

این اجزا همگون نیستند؛ برخی نورانی و لطیف‌اند (مانند عقل) و برخی دیگر تاریک و کدر (مانند نفس). همان‌طور که در طبیعت، آب و آتش یا نور و ظلمت با هم در تضادند، در وجود انسان نیز عقل و نفس طبیعتی متفاوت دارند. بنابراین، انکار نفس نسبت به عقل، یک امر ذاتی و برخاسته از همین تفاوت بنیادین در ساختار «کل» است. این تضاد، خود جزئی از نظام کلی عالم است و نه یک نقص اتفاقی.

مولانا با این توضیح، دعوای میان عقل و نفس را به یک اصل کیهانی پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که این کشمکش درونی انسان، بازتابی از تنوع و تضاد موجود در کل آفرینش است.