M1:372 — مو به مو و ذرّه ذره مکرِ نَفس / می‌شناسیدند چون گُل از کرفس

این بیت در ادامهٔ توصیف شماری از یاران پیامبر (صحابه) است که در شناخت نفس امّاره و حیله‌های آن به درجه‌ای از استادی رسیده بودند. مولانا می‌گوید اینان به دنبال عیب‌جویی از دیگران نبودند، بلکه تمام توجهشان معطوف به شناسایی «مکر نفس» در خود و دیگران بود؛ یعنی انگیزه‌های پنهان و خودخواهانه‌ای که می‌تواند حتی در خالصانه‌ترین عبادات و اعمال نیک نفوذ کند.

تشبیه «گل از کرفس» بسیار گویاست. گل (نماد زیبایی، معنویت و اخلاص) و کرفس (گیاهی معمولی و فاقد عطر و زیبایی گل) شاید از دور شبیه به نظر برسند، اما برای کسی که حس بویایی و بینایی قوی دارد، تفاوتشان آشکار است. به همین ترتیب، این اصحاب نیز چنان «شامهٔ معنوی» تیزی داشتند که می‌توانستند عملی را که ظاهراً عبادت است اما در باطن از هوای نفس سرچشمه می‌گیرد، به آسانی تشخیص دهند. این توانایی، حاصل خودشناسی عمیق و مجاهدت با نفس بود، نه صرفاً دانش نظری.