M1:510 — کیست ماهی چیست دریا در مثل / تا بدان مانَد مَلِک عزَّ و جَل

مولانا در بیت‌های پیشین، برای توصیف یگانگی و وحدتی که عارف در آن ملول نمی‌شود، از تمثیل «ماهی و آب زلال» استفاده کرده است. ماهی (عارف) در آب (حقیقت الهی) زنده است و از آن جدا نیست. اما بلافاصله در این بیت، گویی از تمثیل خود فراتر می‌رود و با یک پرسش بلاغی، آن را ناکافی می‌داند.

او می‌پرسد: «ماهی کیست و دریا چیست که بتوان خداوند متعال را به آن تشبیه کرد؟» هدف از این پرسش، نفی خودِ تمثیل نیست، بلکه نشان دادن این است که حقیقت وجود خداوند و نسبت او با مخلوقات، بی‌نهایت عظیم‌تر از هرگونه مَثَل و مانندی است. هرچند تمثیل‌ها برای نزدیک کردن معنا به ذهن ضروری‌اند، اما نباید حقیقت را در چارچوب آنها محدود کرد.

در ابیات بعدی، مولانا این ایده را گسترش می‌دهد و می‌گوید که صدها هزار دریا و ماهی در برابر کَرَم و بخشش خداوند سجده می‌کنند. این نشان می‌دهد که تمام عالمِ مثال و صورت، خود مخلوق و محتاج اوست و نمی‌تواند بیانگر کامل ذات بی‌مثال او باشد. این بیت، هشداری است به سالک که در تمثیل‌ها متوقف نشود و همواره به یاد داشته باشد که حقیقت اصلی، ورای هر توصیفی است.