M1:988 — این جهان زندان و ما زندانیان / حفره‌کن زندان و خود را وا رهان

این بیت در ادامۀ بحث «جبر و اختیار» و در ستایش «جهد» و کوشش در برابر «توکل» انفعالی آمده است. مولانا دنیا را به زندانی تشبیه می‌کند که روح انسان در آن محبوس است. او از مخاطب می‌خواهد که منفعل و تسلیم نباشد، بلکه فعالانه برای رهایی خود بکوشد.

«حفره کردن زندان» استعاره‌ای است از هر تلاشی که انسان برای شکستن دیوارهای تعلقات مادی و غفلت از خداوند انجام می‌دهد. در ابیات قبل، مولانا «مکر» و زیرکی را به دو نوع تقسیم می‌کند: یکی «مکر سرد» که برای به دست آوردن دنیاست و دیگری «مکر وارد» یا هوشمندی معنوی که برای ترک دنیا و رهایی از آن به کار می‌رود. کندن این حفره، مصداق بارز همان هوشمندی معنوی است. این عمل، نماد مبارزه‌ای آگاهانه برای بازگشت به اصل و وطن حقیقی روح است.

بنابراین، این بیت دعوتی صریح به کنشگری معنوی است. انسان نباید به بهانۀ سرنوشت و تقدیر، اسارت خود را بپذیرد، بلکه موظف است با تمام توان برای آزادی روحانی خود تلاش کند.