M2:2364 — آن سگ عالم شکار گور کرد / وین سگ بی‌مایه قصد کور کرد

این بیت در داستان مرد نابینا و سگ ولگرد، نقطهٔ اوج مقایسه‌ای است که مولانا میان دو نوع هستی ترسیم می‌کند. مرد نابینا برای رهایی از چنگ سگ، به او می‌گوید: «یاران تو در دشت و صحرا به دنبال شکار گورخر هستند، اما تو در کوچه به دنبال یک کور بی‌دفاع افتاده‌ای.»

این بیت، آن مقایسه را به شکلی موجز و کوبنده بیان می‌کند:

• «آن سگِ عالِم»: سگی است که از طریق آموزش و انضباط، از غریزهٔ حیوانی خود فراتر رفته و به کمالِ نوع خود رسیده است. او انرژی خود را صرف هدفی ارزشمند و دشوار (شکار گور) می‌کند. در نگاه عرفانی مولانا، این سگ نماد انسانی است که با «علم» و «معرفت»، نفس خود را مهار کرده و به دنبال اهداف عالی معنوی است.

• «این سگِ بی‌مایه»: سگی است که در جهل و غریزهٔ خام خود باقی مانده است. او پست‌همت است و قدرت خود را علیه ضعیف‌ترین و آسیب‌پذیرترین موجودات (مرد کور) به کار می‌گیرد. این سگ، نماد انسان جاهل و نفس‌پرستی است که به جای تعالی، به آزار دیگران و ارضای حقیرانه‌ترین امیال خود مشغول است.

مولانا بلافاصله در ابیات بعدی توضیح می‌دهد که «علم» حتی یک سگ را از گمراهی نجات می‌دهد و شکارش را «حلال» می‌کند. بنابراین، این بیت صرفاً توصیف دو سگ نیست، بلکه تمثیلی است دربارهٔ تأثیر دگرگون‌کنندهٔ معرفت در برابر پستی و تباهی حاصل از جهل.