M3:111 — آب و روغن نیست مر روپوش را / راه حیلت نیست عقل و هوش را

Dalam konteks kisah ini, Rumi menggambarkan betapa tak terhindarkannya pengadilan Tuhan. Sebagaimana induk gajah yang dapat mencium bau anaknya di mulut para pembunuh, Tuhan pun mengetahui isi hati dan perbuatan setiap hamba-Nya. Di hadapan-Nya, segala upaya untuk menyembunyikan dosa—yang diibaratkan sebagai rūpūsh (penutup atau samaran)—akan sia-sia.

Metafora "air dan minyak" (āb o rowghan) biasanya digunakan untuk dua hal yang tidak bisa menyatu. Namun, di sini Rumi membaliknya: ia mengatakan bahwa samaran ini bukan seperti air dan minyak. Maksudnya, tidak ada dua lapisan—satu lapisan luar yang palsu dan satu lapisan dalam yang asli—yang bisa dipisahkan. Di hadapan Tuhan, yang ada hanyalah hakikat sejati dirimu; tidak ada topeng yang bisa dipakai. Kebenaran batin dan penampakan luar menjadi satu dan transparan.

Oleh karena itu, kecerdasan (aql) dan kelihaian (hūsh) yang biasa digunakan manusia untuk menipu atau mencari jalan keluar di dunia ini menjadi tidak berdaya. Di alam kebenaran mutlak, tidak ada ruang untuk "dalih" (ḥīlat). Ayat ini merupakan peringatan keras bahwa pada akhirnya, setiap jiwa akan berhadapan dengan amal perbuatannya tanpa bisa bersembunyi di balik kepintaran atau muslihat apa pun.

این بیت در ادامهٔ داستان فیل‌بچگان و انتقام مادرشان بیان می‌شود. مولانا تمثیل مادرِ فیل را که با بوییدن دهان‌ها قاتل فرزندش را پیدا می‌کند، به عرصهٔ حقیقت بزرگ‌تر، یعنی حسابرسی الهی، تعمیم می‌دهد. همان‌طور که هیچ‌کس نمی‌توانست با شستن دهان یا بهانه‌ای دیگر، بوی کباب را از نفس خود پنهان کند، در پیشگاه خداوند نیز نمی‌توان گناهان و نیات درونی را پنهان کرد.

عبارت «آب و روغن» کنایه از هرگونه تلاش برای ظاهرسازی، توجیه و فریبکاری است؛ کارهایی که برای بهتر نشان دادن ظاهر امور انجام می‌شود. مولانا می‌گوید در آن لحظهٔ خطیر که حقیقت آشکار می‌شود—چه در قبر با سؤال منکر و نکیر و چه در برابر خداوند—این «روپوش»ها و نقاب‌ها فرو می‌ریزند.

مصراع دوم تأکید می‌کند که حتی زیرکی، هوش و «عقل» جزئی که انسان برای حل مشکلات دنیوی و فریب دیگران به کار می‌گیرد، در آنجا کاملاً بی‌فایده است. راه هرگونه «حیلت» و چاره‌اندیشی بسته است. این بیت هشداری است به کسانی که به زرنگی خود مغرورند و گمان می‌کنند می‌توانند با پنهان‌کاری از عواقب اعمالشان، به‌ویژه حق‌الناس (مانند غیبت بندگان خدا که در ابیات قبل ذکر شد)، بگریزند.