M4:1506 — قسم دیگر با خران ملحق شدند / خشم محض و شهوت مطلق شدند

مولانا در این بخش، انسان‌ها را بر اساس حدیثی نبوی به سه دسته تقسیم می‌کند. این حدیث می‌گوید خداوند فرشتگان را با عقلِ تنها، حیوانات را با شهوتِ تنها، و انسان را با ترکیبی از هر دو آفرید. پس هر انسانی که عقلش بر شهوتش چیره شود از فرشتگان برتر است و هر که شهوتش بر عقلش غلبه کند، از حیوانات پست‌تر.

در ابیات پیشین، مولانا گروه اول را توصیف کرد: کسانی که جنبه‌ی فرشته‌خوی خود را پرورش داده و به ملکوت پیوسته‌اند. این بیت، گروه دوم را معرفی می‌کند که در نقطه‌ی مقابل قرار دارند. اینان کسانی هستند که نیمه‌ی عقلانی و الهی خود را سرکوب کرده و کاملاً تسلیم نیمه‌ی حیوانی (که مولانا آن را «خر» می‌نامد) شده‌اند.

عبارت «خشم محض و شهوت مطلق» نشان می‌دهد که این افراد دیگر موجوداتی دوگانه نیستند؛ آن‌ها به تجسم خالص غرایز حیوانی تبدیل شده‌اند. «محض» و «مطلق» به معنای خالص و بی‌قید و شرط است، یعنی دیگر هیچ اثری از عقل و معنویت برای مهار کردن این غرایز در وجودشان باقی نمانده است. آن‌ها در ظاهر انسان‌اند، اما در باطن، به مرتبه‌ی حیوانات، و حتی پایین‌تر از آن، سقوط کرده‌اند، زیرا هوش انسانی خود را نیز در خدمت همین غرایز به کار می‌گیرند.