M4:19 — شمس را قرآن ضیا خواند ای پدر / و آن قمر را نور خواند این را نگر

در ابتدای دفتر چهارم، مولانا در حال ستایش حسام‌الدین چلبی است و او را «ضیاءالحق» (روشنایی حقیقت) می‌خواند. او برای روشن کردن این لقب، به سراغ قرآن می‌رود و به آیهٔ پنجم سورهٔ یونس اشاره می‌کند: «اوست خدایی که خورشید را روشنایی‌بخش (ضیاء) و ماه را تابان (نور) قرار داد.»

مولانا با این بیت، یک تمایز دقیق عرفانی را مطرح می‌کند. «ضیا» نوری است که از خود سرچشمه می‌گیرد، ذاتی، قدرتمند و گرما‌بخش است، همانند نور خورشید. اما «نور» نوری است که بازتابی و اکتسابی است، مانند نور ماه که روشنایی خود را از خورشید می‌گیرد. به همین دلیل، «ضیا» مقامی بالاتر و اصیل‌تر از «نور» دارد.

با این مقدمه، مولانا در بیت‌های بعدی توضیح می‌دهد که مقام معنوی حسام‌الدین همچون خورشید است؛ نوری ذاتی و روشنگر دارد که حقایق را آشکار می‌کند. این در حالی است که دیگران ممکن است مانند ماه، نوری بازتابی و محدودتر داشته باشند. این بیت، کلید درک مدح بزرگ مولانا از حسام‌الدین به عنوان منبع الهام و نیروی محرکهٔ مثنوی است.