อ่าน› Daftar 6› เรื่องราวที่ยืนยันคำพูดนี้› โคลงคู่ 1129

M6:1129 — همت سیر تنش چون این بود / سیر جانش تا به علیین بود

همت سیر تنش چون این بودسیر جانش تا به علیین بود
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:1129

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن همت که حرکت تن او را چنین پرسرعت و قاطع ساخت، سیر و پرواز جان او را تا بلندترین جایگاه‌های بهشتی (علیّین) رساند. معنا: این بیت نشان می‌دهد که اگر اراده و همت انسان حتی به جسم او چنان سرعت و قدرت حرکتی ببخشد، روح او به بالاترین مراتب معنوی و الوهی خواهد رسید.

شرح

در این بیت، مولانا به اوج‌گیری روح اشاره می‌کند و آن را بر پایهٔ سیر تن می‌سازد. پیش‌تر از موسی سخن گفتیم، از راه هفتصد ساله‌ای که او به برکت «سیران حب»، یعنی حرکت عاشقانه و قلبی، چونان پهنای گلیمی درنوردید. مولانا می‌گوید: این تازه سرعت و همت «تنِ» موسی بود. حال تصور کنید که اگر «تن» به چنین چابکی و تعالی برسد، «جان» او تا کجا خواهد شتافت؟ تا «علیین». علیین، آن بلندترین جایگاه، آن کتاب اعمال نیکوکاران، آن مقامی که در قرآن کریم از آن یاد شده است، مقصد حقیقی سیر جان است.

من بارها گفته‌ام که مولانا برخلاف برخی از صوفیان و زاهدان که ریشه‌کن کردن غرایز و امیال را راه رسیدن به حق می‌دانستند، قائل به «تصعید» است. مولانا به ما یاد می‌دهد که «اسب پس‌رو» نفس را نباید کشت یا دور انداخت. شهوت و غضب و سایر غرایز، همانند اسبی هستند که اگر سرکش‌اند، باید مهارشان کرد و دُمِشان را به سوی مقصد حقیقی گرداند. میل و خواستن، بد نیست. آنچه مهم است، «متعلّق» خواستن است. به جای اینکه فقط «رغیف» (نان) و دنیا را بخواهی، میل خود را به سوی «عقبی» و حقایق پایدار معطوف کن. این تصعید، این تبدیل میل شهوانی به میل روحانی، همان سوختی است که موجب «گرم‌روی» می‌شود. همان که باعث می‌شود موسی راه هفتصد ساله را در چشم برهم‌زدنی طی کند.

این بیت به ما نشان می‌دهد که هرچه همت ما در رام کردن و جهت دادن به «تن» و غرایز آن بیشتر باشد، پتانسیل پرواز «جان» به سوی «علیین» نیز فزونی می‌یابد. رابطهٔ میان تن و جان، رابطه‌ای جدایی‌ناپذیر است؛ چنان‌که «سیر تن» می‌تواند معیاری برای «سیر جان» باشد. این یک درس بزرگ است که تهذیب نفس، نه از طریق نفی و نابودی، بلکه از طریق هدایت و ارتقاء صورت می‌گیرد. هر میلی، هر حرکتی، اگر با «حب» و «همت» درآمیخته شود، می‌تواند مرکبی باشد به سوی حق. این نیست که جسم حجاب روح باشد؛ بلکه جسمی که با همت و حب عجین شود، خود می‌تواند راهگشای پرواز روح گردد. «شهسواران» اینگونه‌اند؛ بر سباقت می‌تازند، در حالی که «خربتان» (سست‌رویان) در پایگه خود درجا می‌زنند. این بیت، به عبارتی، نَصب‌العینی است برای سالکان، تا بدانند اوج‌گیری جان، در گرو همت و تدبیر در سیر تن است.

نکات کلیدی

  • سرعت و همت در سیر جسمانی، نشانه‌ای از پتانسیل پرواز جان به سوی علیین است.
  • مولانا قائل به «تصعید» غرایز است، نه ریشه‌کن کردن آن‌ها؛ باید «اسب پس‌رو» نفس را به سوی مقصد حقیقی گرداند.
  • عشق و «سیران حب» عامل اصلی «گرم‌روی» و شتاب در مسیر معنوی است.
  • تهذیب نفس از طریق هدایت و ارتقاء میل‌هاست، نه نفی و نابودی آن‌ها.
  • جسمی که با همت و عشق همراه شود، نه تنها حجاب نیست، بلکه خود راهگشای اوج‌گیری روح است.

Sources: d6-s23 · 00:21:00 d6-s23 · 00:22:10

❋

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

❋

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก