อ่าน Daftar 6 กษัตริย์มอบมรดกที่ซ่อนไว้คืนให้แก่คนยากจน โดยกล่าวว่า “จงรับไปเถิด เราละทิ้งสิ่งนี้แล้ว” โคลงคู่ 2035

M6:2035 — یا به نوبت گه سکوت و گه کلام / احولانه طبل می‌زن والسلام

یا به نوبت گه سکوت و گه کلاماحولانه طبل می‌زن والسلام
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:2035

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یا گاهی با سکوت و گاهی با کلام به نوبت، احولانه طبل حقیقت را می‌کوبی، و والسلام. معنا: این بیت راهبردی برای بیان حقیقت در جهان کثرت ارائه می‌دهد: عارف ناگزیر است گاهی سکوت کند و گاهی سخن بگوید، اما حتی در سخن گفتن نیز باید به شیوهٔ دوگانه (احولانه) و متناسب با فهم مخاطب عمل کند، زیرا زبان خود کثرت‌آفرین است.

شرح

آنچه در میدان مقال، یعنی در عرصهٔ زبان و گفت‌وگو قرار می‌گیرد، لاجرم کثرت است، «دوی» است، چندگانگی است. حقیقت وحدانی، آن وحدتی که زیر این کثرت‌ها نهفته است، به سادگی به زبان درنمی‌آید. این نه از سر ناتوانی گوینده، بلکه از ذات زبان برمی‌آید. چنان که مولانا خود می‌گوید: «جز دوی ناید به میدان مقال». زبان فی‌نفسه یک ابزار «تجزیه‌گر» است؛ برای فهماندن باید جدا کرد، طبقه‌بندی کرد، و این همان کثرت است.

عارف، در مواجهه با این حقیقتِ زبان و ناتوانی آن در بیان وحدت، دو راه پیش رو دارد: یا باید سکوت اختیار کند («یا دهان بردوز و خوش خاموش کن»)، یا اگر ناگزیر به سخن گفتن شد، باید «احولانه طبل بزند». منظور از «احولانه» سخن گفتن، همانند کسی است که احول است و یک چیز را دو چیز می‌بیند. یعنی سخن عارف، در حالی که ریشه در وحدت دارد، برای مخاطبان عام که تنها به کثرت می‌نگرند، باید رنگ و بوی کثرت و دوگانگی بگیرد تا قابل فهم باشد.

این یک راهبرد عملی برای ارتباط با «احولان»، یعنی کسانی است که چشم دلشان هنوز به دیدن وحدت گشوده نشده است. در این مقام، عارف «مشرکانه دم می‌زند»، نه از روی اعتقاد به شرک، بلکه از روی ضرورت انتقال پیام در ظرفیت‌های محدود فهم عمومی. این یک «تقیهٔ وجودی» است که پیامبران و عارفان نیز بدان عمل می‌کردند. ابن سینا نیز معتقد بود که قرآن، برای آنکه برای عموم مردم قابل درک باشد، مجبور شد از توحید محض فاصله بگیرد و خداوند را با صفاتی چون نور یا پادشاه وصف کند، حال آنکه ذات الهی والاتر از هر صورت و وصفی است. بنابراین، حتی کلام الهی نیز گاهی رنگ «احولانه» به خود می‌گیرد تا با ظرفیت‌های ذهن عامه سازگار شود.

مولانا این نوع سخن گفتن را «بیرون پوست حرف راندن» می‌نامد. یعنی سخن از عمق حقیقت و باطن آن، با پرده‌ای از ظاهر و کثرت گفته می‌شود تا گوش‌های ناآشنا را نیازارد و حقایق را ضایع نکند. اما این تنها در مواجهه با «مشک پرمکر و مجاز» است؛ با «محرم» می‌توان «سر جان» گفت و «اشارت» کرد، و با «گل» می‌توان «نعره زن چون بلبلان» بود. اما برای دیگران، گاهی «صبر با نااهل» ضروری است، چرا که «صبر صافی می‌کند هر جا دلی‌ست» و جهل، «سنگ» است و «خمب» را می‌شکند. بهترین راه این است که «با سیاست‌های جاهل صبر کن / خوش مدارا کن به عقل من لدن» و از گمراهان دوری بجوی، زیرا آنها «دشمن آب» هستند و تشنگی طلب نمی‌کنند.

در نهایت، مولانا به حالتی فراتر از این دوگانگی اشاره می‌کند که در آن «بی‌حرف می‌روید کلام». این آن مقام نهایی است که ارتباط فراتر از قید زبان و مفهوم است، جایی که جان مستقیماً با حقیقت در تماس است و نیازی به سازش با محدودیت‌های مقال و زبان نیست. اما تا رسیدن به آن مقام، «احولانه طبل زدن» راه گریزی است برای آنکه حقیقت، هرچند به شکلی غیرمستقیم، به گوش‌ها برسد.

نکات کلیدی

  • زبان ذاتاً کثرت‌آفرین است؛ بیان حقیقت وحدانی در میدان مقال، جز با دوگانگی میسر نیست.
  • عارف برای مخاطبان عام، گاهی باید سکوت کند و گاهی «احولانه» سخن بگوید تا حقیقت را به شیوهٔ متناسب با فهم آنان عرضه کند.
  • سخن «احولانه» نوعی «تقیهٔ وجودی» است که حتی پیامبران و کلام الهی نیز برای سازگاری با ظرفیت‌های ذهنی عموم به کار می‌گیرند.
  • در مواجهه با جاهلان و «مشک پرمکر و مجاز»، سکوت و مدارا، و پنهان کردن گوهر اسرار از ضایع شدن، بر سخن گفتن ارجح است.
  • مولانا به حالتی فراتر از قید زبان اشاره می‌کند که در آن «بی‌حرف می‌روید کلام»، که این کمال ارتباط عارف با حقیقت است.

Sources: d6-s45 · 30:26:00 d6-s45 · 44:00:00 d6-s45 · 50:00:00

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก