อ่าน› Daftar 6› มุสลิมตอบสิ่งที่เขาเห็นต่อเพื่อนของเขา ชาวยิวและชาวคริสต์ และความเสียใจของพวกเขา› โคลงคู่ 2502

M6:2502 — چه کشید از کیمیا قارون‌؟ ببین / که فرو بردش به قعر خود زمین

چه کشید از کیمیا قارون‌؟ ببینکه فرو بردش به قعر خود زمین
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:2502

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: قارون از کیمیاگری خود چه نصیبی برد؟ نیک بنگر که چگونه زمین او را به اعماق خود کشید و فرو برد.

معنا: این بیت به سرنوشت قارون اشاره می‌کند تا نشان دهد که مهارت‌های دنیوی و کسب ثروت، هرچند شگرف باشند، اگر با بصیرت معنوی همراه نباشند، نه تنها سودمند نیستند، بلکه به تباهی و نابودی می‌انجامند.

شرح

این بیت، ادامهٔ همان بحثی است که در آن مولانا میان «فن» و «هنر» تمایز می‌گذارد. فن، مهارت ظاهری است؛ زرنگی و چابکی در امور دنیاست؛ اما هنر، دیدنِ حقیقتِ عریان است. در اینجا، قارون و کیمیای او مثال زده می‌شود. قارون که به کیمیاگری شهرت داشت و می‌توانست مس را به طلا بدل کند، ثروتی بی‌کران اندوخت. اما سرانجام چه شد؟ زمین او را به کام خود کشید و در اعماق فرو برد. این سرنوشت، نه یک حکایت تاریخی صرف، بلکه یک تمثیل عمیق عرفانی است.

من پیشتر هم اشاره کرده‌ام که مولانا پیوسته کسانی را که به توانمندی‌های ظاهری خود می‌نازند، به باد انتقاد می‌گیرد. همان‌طور که پسر نوح به مهارت شناگری خود غرّه شد و از سوار شدن بر کشتی نجات سر باز زد و غرق شد. یا نحویِ مغرور که در کشتی نشست و به کشتی‌بان گفت: «هیچ از نحو دانی؟» و چون کشتی‌بان گفت «نه»، نحوی گفت: «کلّ عمرت شد بر فنا.» اما وقتی کشتی به گرداب افتاد، کشتی‌بان از نحوی پرسید: «شنا بلدی؟» و چون او گفت «نه»، کشتی‌بان پاسخ داد: «کلّ عمرت ای نحوی فناست.» مولانا در آنجا صراحتاً می‌گوید: «محو می‌باید نه نحو اینجا بدان.»

اینکه کسی در فیزیک، شیمی، بیولوژی، فلسفه یا ریاضیات سرآمد باشد، به معنای نجات او از گرداب‌های زندگی نیست. این علوم و فنون، به جای آنکه انسان را به تواضع و تسلیم بکشانند، می‌توانند در او «توهم استغنا» ایجاد کنند؛ یعنی فرد گمان کند به واسطهٔ این مهارت‌ها، از همه چیز بی‌نیاز است. مولانا با قاطعیت می‌گوید که این‌ها بار آدم را برنمی‌دارند و امور انسان را به سامان نمی‌رسانند. کار به اخلاق می‌آید و به بینش قلبی. چه کشید از کیمیا قارون؟ چیزی جز نابودی.

هنر حقیقی این است که «آتش عیان» را ببینی، نه اینکه «گپ دلّ علی النارِ الدخان» بزنی؛ یعنی از دود، به آتش استدلال کنی. این همان تفاوت بنیادین میان «دانش» و «بینش» است که مولانا بارها بر آن تأکید کرده است. فیلسوفان و متکلمان، از روی نشانه‌ها به حقیقت خدا راه می‌برند؛ مانند کسی که دود می‌بیند و می‌فهمد آتشی هست. این یک استدلال عقلی است و درست هم هست. اما هنر عارف آن است که خود آتش را به عیان مشاهده کند، بلکه در آن فرو رود و بسوزد، که در آن صورت دیگر جای انکار یا تردید نمی‌ماند. «گر دخان او را دلیل آتش است / بی‌دخان ما را در این آتش خوش است.» ما بی‌دود در آتش نشسته‌ایم و سرخوشیم.

این مهارت‌ها و فنون دنیوی، اگر به بینش معنوی و فروتنی منجر نشوند، همچون عصای کوران عمل می‌کنند. مولانا می‌گوید که عصا گرفتن در دست، خود دلیل کوری است. اگر بینا بودی، نیازی به عصا نداشتی. عقل استدلالی نیز به منزلهٔ عصایی است برای کسانی که از رؤیت مستقیم حقیقت محروم‌اند. «پای استدلالیان چوبین بود / پای چوبین سخت بی‌تمکین بود.» پس، این بیت، نقدی تند و بی‌پرده است بر هرگونه خودشیفتگی نسبت به دستاوردهای مادی و فکری که به جای رهاندن، انسان را در چاه غرور و غفلت فرو می‌برد.

نکات کلیدی

  • مهارت‌های دنیوی و کسب ثروت، هرچند شگرف، بدون بصیرت معنوی به تباهی می‌انجامد.
  • اعتماد به «فن» و دانش ظاهری، به «توهم استغنا» می‌انجامد که خود عامل سقوط است.
  • «هنر» حقیقی، رؤیت مستقیم حقیقت (دیدن آتش عیان) است، نه استدلال از روی نشانه‌ها (دیدن دود).
  • عقل استدلالی به منزلهٔ عصایی برای کوران است؛ بینش حقیقی نیازی به واسطه ندارد.
  • این جهان پر از «گرداب‌ها» است و مهارت‌های صرفاً علمی و مادی، نجات‌بخش نیستند.

Sources: d6-s57 · 01:08:08 d6-s57 · 01:13:56 d6-s57 · 01:29:00

❋

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

❋

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก