M6:2957 — رفتن جو سوی گندم تابعست / مور را بین که به جنسش راجعست

مولانا در این بخش از داستان، در حال تبیین یک اصل مهم عرفانی است: جاذبهٔ حقیقی میان «معانی» و «ارواح» است، نه میان «صورت‌ها» و «اجساد». او برای روشن کردن این نکته، از تمثیل مورچه و دانه گندم استفاده می‌کند. در ابیات قبل، او صحنه‌ای را ترسیم می‌کند که در آن به نظر می‌رسد یک دانه جو به سوی یک دانه گندم حرکت می‌کند. اما بلافاصله توضیح می‌دهد که این یک خطای دید است.

این بیت، نکتهٔ اصلی را بیان می‌کند: حرکت دانه (جو به سوی گندم) یک حرکت اصیل و از خود نیست، بلکه «تابع» و وابسته به حرکت فاعل اصلی است. فاعل اصلی در اینجا مورچه‌ای است که دانه را حمل می‌کند. این مورچه به سوی چه چیزی در حرکت است؟ به سوی مورچه‌ای دیگر، یعنی به سوی «جنس» و هم‌نوع خود. پس جاذبهٔ واقعی میان دو مورچه (دو روح، دو معنا) است، نه میان دو دانه (دو جسم، دو صورت).

این تمثیل در واقع پاسخی است به کسانی که روابط و پدیده‌ها را فقط از منظر مادی و ظاهری تحلیل می‌کنند. مولانا هشدار می‌دهد که باید چشم را بر فاعل پنهان و نیروی درونی متمرکز کرد، نه بر معلول ظاهری و جسمانی. حرکت واقعی، بازگشت هر چیزی به اصل و هم‌جنس معنوی خویش است.