อ่าน Daftar 6 บุตรชายของสุลต่านได้เดินทางไปตามบัญชาของ “มนุษย์มีความโลภในสิ่งที่ถูกห้าม” “เราได้แสดงความภักดีของเรา แต่ธรรมชาติที่เลวร้ายของท่านไม่ยอมซื้อความภักดี” พวกเขาได้เหยียบย่ำคำสั่งและคำแนะนำทั้งหมดของบิดา และไปสู่ป้อมที่ถูกห้าม จนกระทั่งพวกเขาตกอยู่ในบ่อแห่งภัยพิบัติ และจิตวิญญาณที่ตำหนิตัวเองกล่าวแก่พวกเขาว่า “ไม่มีผู้ตักเตือนมายังพวกท่านหรือ” พวกเขากล่าวด้วยความเสียใจและเสียใจว่า “ถ้าเราได้ยินหรือใช้ปัญญา เราก็คงไม่เป็นหนึ่งในชาวนรก” โคลงคู่ 3755

M6:3755 — لیک آن سر پیش این ضالان گم / می‌دهد داد سری از راه دم

لیک آن سر پیش این ضالان گممی‌دهد داد سری از راه دم
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:3755

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اما آن سر (حقیقت مطلق) در برابر این گمراهان، از راه دُم نیز، دادِ سر (بخشش حقیقت) را می‌دهد. معنا: حتی کسانی که راه را گم کرده‌اند و به سوی حقیقت مطلق گام برنمی‌دارند، باز هم از طریق راه‌های فرعی و ناقص (دُم)، بهره‌ای از لطف و کرم حقیقت مطلق (سر) دریافت می‌کنند و از فیض محروم نمی‌مانند.

شرح

این بیت از آن بیانیات عمیق مولاناست که جهان‌بینیِ هستی‌شناسانه و الهیاتی او را در لایه‌ای دیگر به ما می‌نمایاند. مولانا اینجا از تمثیل «سر» و «دُم» استفاده می‌کند تا نسبتِ میان حقیقت مطلق (بی‌صورت) و صورت‌های تجلی‌یافته را توضیح دهد. او پیش از این می‌گوید که آفرینش، آفرینشی کریمانه است، نه عادلانه؛ چرا که قابلیت‌ها و استعدادها خودشان بی‌هیچ استحقاق پیشین پدید آمده‌اند. پس جود و کرم خداوند بر جهان ساری و جاری است.

مسئله این است که اغلب مردمان کمال و روزیِ خویش را از صورت‌ها طلب می‌کنند، از محتاجی به درِ خانه محتاج دیگر می‌روند و گمان می‌کنند از همین صورت‌ها می‌توانند بی‌نیاز شوند: «صورتی از صورت دیگر کمال گر بجوید / باشد آن عین ضلال». این را مولانا «گدایی از گدایی» می‌نامد. اما حتی در همین گمراهی، آن «سرِ» بی‌صورت، از کرم خود باز نمی‌ماند. «آن سر» اشاره به حقیقت مطلق است، به مبدأ و منبع بی‌کران هستی که بی‌صورت است اما خود را در بی‌شمار صورت‌ها آشکار می‌کند. این سر، حتی در برابر «ضالانِ گم»، یعنی گمراهانی که راه مستقیم را نمی‌شناسند یا در پی آن نیستند و تنها به دُمِ صورت‌ها چسبیده‌اند، از بخشندگی خود دست نمی‌کشد.

«می‌دهد داد سری از راه دم» به این معناست که فیض و بخششِ سر، حتی از مسیر «دُم»، یعنی از طریق راه‌های فرعی، ناقص یا حتی کج و معوج، به این گمراهان نیز می‌رسد. مولانا در اینجا به نکته‌ای اشاره می‌کند که در حکمت عملی نیز مصداق دارد: گاهی مردمان از طریق ابزارها و مظاهر فرعی، یا حتی از طریق کژراهه‌ها، به نفع و بهره‌ای می‌رسند که نهایتاً از همان منبعِ اصلی، یعنی سرچشمه‌ی کرم و وجود، نشأت گرفته است. این نکته به خوبی سعه‌ی رحمت و کرم الهی را نشان می‌دهد که هیچ کس را بی‌بهره نمی‌گذارد، حتی آنانی را که آگاهانه یا ناآگاهانه، راه را کج کرده‌اند. این کرم شامل همگان است.

مولانا در ادامه به این اشاره می‌کند که: «آن ز سر می‌یابد آن داد، این ز دم». یعنی گروهی از سر بهره می‌برند و گروهی از دم، اما هر دو از همان منبع اصلی بهره‌مند می‌شوند. این شبیه آن مثالی است که نقل کردم از زبان یک دیپلمات ژاپنی در مورد «گاو وحشی آمریکا»: «ما می‌دانیم آمریکا یک گاو وحشی است، اما سینه‌هایش را گرفته‌ایم و می‌دوشیم، شماها شاخش را گرفته‌اید و با شاخش می‌جنگید!» این یک تمثیل جالب است از اینکه چگونه می‌توان با یک واقعیتِ صورت‌مند برخورد کرد؛ برخی از آن بهره می‌برند و برخی با آن درمی‌افتند.

اما قوم دیگری هم هستند: «قوم دیگر پا و سر کردند گم». اینها آن عارفان و واصلانی هستند که از سر و دم، و در واقع از همه‌ی صورت‌ها، گذشته‌اند و در بی‌صورتیِ محض فانی شده‌اند. «چون که گم شد جمله، جمله یافتند». این بالاترین مقام است که در آن، با از دست دادن خود و همه‌ی صورت‌ها، انسان به حقیقت مطلق می‌پیوندد و همه‌چیز را در آغوش می‌گیرد. این نهایتِ سلوک است که در آن، قطره‌ی باصورت به دریای بی‌صورت می‌پیوندد و خود نیز بی‌صورت می‌شود. این بیت در میانه این مسیر سیر و سلوک، کرم گسترده‌ی خداوند را به ما می‌شناساند و اینکه هیچ کس از سفره‌ی جود و کرم او محروم نیست، هرچند که راهی که برمی‌گزیند، مستقیم نباشد.

نکات کلیدی

  • آفرینش بر اساس کرم مطلق خداوند است، نه استحقاق مخلوقات.
  • کمال‌جویی از صورت‌ها، گمراهی است؛ کمال مطلق فقط از بی‌صورت (حقیقت مطلق) می‌آید.
  • حتی گمراهان و آنان که راه اصلی را نمی‌دانند، از طریق راه‌های فرعی (دُم)، از فیض الهی بهره‌مند می‌شوند.
  • کرم الهی شامل همگان است و هیچ کس را از بخشش خود محروم نمی‌سازد.
  • بالاترین مقام، فنا شدن در بی‌صورت مطلق و رهایی از سر و دُمِ صورت‌هاست.

Sources: d6-s83 · 55:22:00 d6-s83 · 43:40:00 d6-s83 · 58:52:00

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก