อ่าน Daftar 6 เรื่องราวของซัดร์ ญะฮันแห่งบูคารา ซึ่งผู้ขอทานทุกคนที่เอ่ยปากขอทานจะถูกปฏิเสธจากทานบริจาคทั่วไปของเขา และนักปราชญ์ยาจกผู้นั้นก็เอ่ยปากขอทานด้วยความลืมตัว ความโลภอันแรงกล้า และความรีบร้อนในขบวนของซัดร์ ญะฮัน ซึ่งซัดร์ ญะฮันก็หันหน้าหนีจากเขา และเขาก็คิดกลอุบายใหม่ทุกวัน บางครั้งก็ปลอมตัวเป็นหญิงภายใต้ผ้าคลุมหน้า บางครั้งก็ปลอมตัวเป็นคนตาบอดโดยปิดตาและใบหน้า แต่ซัดร์ ญะฮันก็จำเขาได้ด้วยปัญญาของเขา และอื่น ๆ โคลงคู่ 3837

M6:3837 — یک عنایت به ز صد گون اجتهاد / جهد را خوفست از صد گون فساد

یک عنایت به ز صد گون اجتهادجهد را خوفست از صد گون فساد
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:3837

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یک توجه و کرم الهی از صد گونه کوشش و اجتهاد برتر است؛ زیرا کوشش‌های بشری از صدها آفت و فساد در امان نیست. معنا: این بیت بیان می‌کند که عنایت و لطف خداوند، از هرگونه تلاش و تکاپوی انسانی ارزشمندتر است، چرا که تلاش انسان همواره در معرض آفات و انحرافات قرار دارد.

شرح

این بیت یکی از گزاره‌های بنیادین مولاناست در باب جایگاه انسان و نسبت او با تقدیر الهی؛ گزاره‌ای قاطع و بی‌تردید. او با صراحتی کم‌نظیر، دستاورد صد گونه کوشش و اجتهاد انسانی را در برابر یک «عنایت» الهی ناچیز می‌شمارد. مولانا در اینجا تقریباً مسائل را به «بخت» حواله می‌کند، اما نه به معنای بخت‌گرایی عامیانه، بلکه بخت در اینجا همان توجه ویژه و کرم خاص الهی است که به تعبیر او، توزیع نابرابر دارد.

من سال‌هاست بر این نکته تأکید کرده‌ام که جهان و نعمت‌های آن، چه مادی و چه معنوی، به یکسان توزیع نشده‌اند. همان‌طور که طبیعت برخی سرزمین‌ها سرسبز و پرآب است و برخی دیگر کویری و تشنه، و همان‌طور که آدمیان از نظر هوش، زیبایی، سلامت جسم و ژنتیک نابرابرند، در بهره‌مندی از «عنایت» الهی نیز یکسان نیستند. این حقیقتی است که عارفان هیچ‌گاه از آن پرده‌پوشی نکرده‌اند و مولانا نیز در این بیت و ابیات پس از آن، به همین واقعیت اشاره دارد.

اما چرا اجتهاد و کوشش انسانی در این مقایسه تا این حد فرو دست است؟ مولانا دلیلش را فوراً بیان می‌کند: «جهد را خوف است از صد گون فساد». کوشش و تلاش انسانی، به تنهایی، هزاران آفت و فساد در پیش رو دارد. سلوکِ مبتنی بر صرفِ جهد و کوشش، راهی است کند و پُرخطر. اینجاست که مولانا تمایز کلیدی میان سلوک «زاهدانه» و «عاشقانه» را برجسته می‌کند. سلوک زاهد، که بر پایه جهد و تقوا بنا شده، راهی است «کند» و «به پا» می‌تازد، شبیه به دوچرخه یا اتومبیل. این کندی، او را در معرض خستگی، دل‌سردی، فریب شیطان، بیماری و نرسیدن به مقصد قرار می‌دهد. چه بسیار سالکان کوشنده‌ای که در نیمه راه، خسته و پشیمان شدند و یا مورد هجوم آفات درونی و بیرونی قرار گرفتند.

اما سلوک عاشقانه، راهی است «تند» و «پران‌تر از برق و هوا»، شبیه به هواپیما. عاشقان نه با پا که با بال عشق می‌پرند. این سرعت و گرمی در راه سلوک، از آفات و فسادهای آن می‌کاهد. پشیمانی، که به گمان من یکی از مهلک‌ترین آفات راه سلوک است، مجال بروز نمی‌یابد. مولانا خود می‌گوید: «خود پشیمانی نروید از عدم / چون ببیند گرمی صاحب قدم». آنکه با حرارت و سرعت می‌رود، پشیمانی را تاب ایستادگی در برابر خود نمی‌یابد.

در نهایت، این بیت دعوتی است به رها کردن «حیله»ها و تدابیر نفسانی. همان‌طور که صوفیان می‌گویند: «الحیلة ترک الحیلة»؛ بهترین حیله، حیله نکردن است. این به معنای انفعال نیست، بلکه به معنای سپردن خویش به دست عنایت و لطف آن یگانه است که اگر او بخواهد، راه صد ساله را در یک شب می‌توان رفت و از صد گونه فساد در امان ماند.

نکات کلیدی

  • برتری عنایت و لطف الهی بر هرگونه تلاش و کوشش انسانی.
  • آفات و فسادهای بی‌شمار که جهد و کوشش صرف انسانی را تهدید می‌کند.
  • تمایز میان سلوکِ زاهدانه (آهسته و پرخطر) و سلوک عاشقانه (تندرو و ایمن).
  • «پشیمانی» به عنوان یکی از مهم‌ترین آفات راه کند و طولانی سلوک.
  • ضرورت رها کردن تدابیر نفسانی و تکیه بر کرم و عنایت حق.
  • اشاره به توزیع نابرابر مواهب و عنایات الهی در جهان.

Sources: d6-s86 · 21:24:00 d6-s86 · 22:04:00 d6-s86 · 23:11:00 d6-s86 · 38:18:00 d6-s86 · 40:01:00

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก