อ่าน Daftar 6 บรรดานายพลตอบโต้ข้อโต้แย้งนั้นด้วยข้ออ้างเกี่ยวกับโชคชะตา และกษัตริย์ก็ตอบพวกเขา โคลงคู่ 419

M6:419 — فعل تو که زاید از جان و تنت / هم‌چو فرزندت بگیرد دامنت

فعل تو که زاید از جان و تنتهم‌چو فرزندت بگیرد دامنت

M6:419

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کردار تو که از جان و تن تو زاده می‌شود، همچون فرزندت دامنت را می‌گیرد (و از تو جدا نمی‌شود). معنا: این بیت بر این اصل تأکید دارد که اعمال ما، چه نیک و چه بد، نتایجی دارند که همچون فرزند به ما وابسته و ملازم هستند و نمی‌توانیم از عواقب آن‌ها بگریزیم.

شرح

این بیت، که در دفتر ششم مثنوی و در اوج بلوغ فکری مولانا سروده شده، چکیدهٔ یک بحث عمیق فلسفی و عرفانی دربارهٔ اختیار و مسئولیت انسان است. مولانا، به‌ویژه در این بخش‌ها، کفّهٔ اختیار را سنگین می‌کند و به صراحت از عاملیت انسان دفاع می‌نماید. من معتقدم این تأکید در اواخر عمر مولانا، نشان‌دهندهٔ بصیرت عمیق او در باب جایگاه انسان در هستی است.

اینجا مولانا می‌گوید که فعل ما، یعنی هر آنچه از روح و جسم ما برمی‌خیزد و به منصهٔ ظهور می‌رسد، از ما جدایی‌ناپذیر است. تمثیل "فرزند" در اینجا بسیار گویا و پرمعناست. همان‌طور که فرزند، پاره‌ای از وجود والدین است و ثمرات تربیت و وجودشان را با خود حمل می‌کند، اعمال ما نیز مولود ما هستند. آنها جداگانه در جهان هستی نمی‌چرخند، بلکه پیوسته دامن ما را می‌گیرند، یعنی به ما ملحق می‌شوند و نتایجشان را به ما بازمی‌گردانند. خیر و شرشان، همگی از آن ماست.

مولانا در این مسیر، به شدت علیه کسانی برمی‌خیزد که گناه یا مصائب خود را بر گردن بخت، قضا و قدر، یا عوامل بیرونی می‌اندازند. او می‌پرسد: "جرم خود را چون نهی بر دیگران؟" ما نباید "اعور" یا یک‌چشم باشیم و تنها قضا را ببینیم و از جهد خویش غافل شویم. یکی از روشن‌ترین ادلهٔ مولانا برای اثبات اختیار، تجربهٔ "تردد" یا همان تردید و دودلی در انتخاب میان کارهای مختلف است. تردید و کشمکش درونی برای تصمیم‌گیری، به خودی خود گواه وجود نیروی اختیار است؛ کسی که دست و پایش بسته است، هرگز "این کنم یا آن کنم" نمی‌گوید. این تردید، برای کارهایی است که ما قدرت و امکان انجامشان را داریم، نه برای محالات.

تأکید مولانا بر این است که رنج و عواقب ناگوار، نه از "بخت" و سرنوشت، که از "فعل خود" ما برمی‌خیزد. او در جایی دیگر می‌گوید: "آن نظر در بخت چشم احول کند." یعنی کسی که همیشه به بخت و شانس می‌نگرد، نگاهش لوچ و کج‌بین می‌شود و حقیقت را نمی‌بیند. این نگاه، آدمی را کاهل و تنبل می‌کند و از مسئولیت‌پذیری دور می‌سازد.

از دید مولانا، توبه و استغفار، خود بهترین دلیل بر اختیار انسان است. اگر ما مختار نبودیم، از چه چیزی توبه می‌کردیم؟ توبه، اعتراف به عاملیت، پشیمانی از گذشته، و عزم بر تغییر آینده است. اینها همه نشانه‌هایی است که آدمی خود را فاعل و مختار می‌بیند. و من بارها گفته‌ام که "نفی اختیار، نفی خویشتن است." کسی که منکر عاملیت خود می‌شود، اساساً وجود و هویت خویش را انکار می‌کند. نفس فریبکار ما همیشه سعی می‌کند بار گناه را از دوش ما بردارد، اما "آفتاب حق نپوشد ذره‌ای" و همهٔ ذرات اعمال و افکار ما آشکار خواهند شد.

نکات کلیدی

  • هر فعلی که از ما سر می‌زند، همچون فرزندی از ما جدایی‌ناپذیر است و پیامدهای آن به ما بازمی‌گردد.
  • مولانا به شدت بر عاملیت و اختیار انسان تأکید می‌کند و تجربهٔ تردید در انتخاب را دلیل روشن وجود اختیار می‌داند.
  • انسان نباید گناه یا رنج خود را به بخت، قضا و قدر، یا عوامل بیرونی نسبت دهد؛ مسئولیت اعمال ما بر عهدهٔ خود ماست.
  • توبه و استغفار، نشانه‌ای قاطع از اعتقاد انسان به اختیار خویش و پذیرش مسئولیت است.
  • «نفی اختیار، نفی خویشتن است»؛ انکار عاملیت، به معنای انکار وجود و هویت خود است.
  • نفس فریبکار همواره تلاش می‌کند که ما را از پذیرش مسئولیت اعمالمان بازدارد، اما حقیقت آشکارکننده است.

Sources: d6-s10 · 00:28:38 d6-s10 · 00:30:19 d6-s10 · 00:35:06

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก