อ่าน Daftar 6 การโต้แย้งระหว่างนกกับนายพรานในเรื่องการบำเพ็ญพรต และในความหมายของการบำเพ็ญพรตที่มุสตาฟา (ขอความสันติสุขจงมีแด่ท่าน) ห้ามประชาชาติของท่านว่า 'ไม่มีการบำเพ็ญพรตในศาสนาอิสลาม' โคลงคู่ 479

M6:479 — از ترهب نهی کردست آن رسول / بدعتی چون در گرفتی ای فضول

از ترهب نهی کردست آن رسولبدعتی چون در گرفتی ای فضول
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:479

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن پیامبر (ص) رهبانیت را نهی کرده است؛ ای فضول، چرا چنین بدعتی را پیشه کرده‌ای؟ معنا: این بیت، به زبان مرغ، رهبانیت و کناره‌گیری از اجتماع را نکوهش می‌کند و آن را بدعتی می‌داند که بر خلاف سنت پیامبر اسلام (ص) است.

شرح

این بیت در میانهٔ داستانی عمیق در مثنوی می‌آید که مولوی در آن به مناظره‌ای میان یک مرغ و صیادی که ردای رهبانیت بر تن دارد، می‌پردازد. این گفت‌وگو در واقع نقدی بنیادین بر «رهبانیت» و کناره‌گیری افراطی از اجتماع است، مفهومی که در تاریخ تصوف و اسلام همواره محل بحث و تأمل بوده است.

من سالیان درازی است که بر این تأکید دارم که مولوی هرگز به آسانی از کنار آموزه‌های شریعت نمی‌گذرد. اینجا نیز با صراحتی کم‌نظیر، زبان مرغ را به کار می‌گیرد تا یک حکم شرعی صریح را یادآور شود: «لا رهبانیة فی الاسلام». پیامبر اسلام (ص) به وضوح پیروان خود را از گوشه‌گیری محض و ترک دنیا بر حذر داشت. حال آنکه، چنانکه مرغ به صیادِ رهبان‌نما می‌گوید، این رهبانیت در دین احمد یک «بدعت» است؛ یعنی چیزی که در دین نبوده و بعدها به آن افزوده شده است.

قرآن کریم نیز در آیهٔ ۲۷ سورهٔ حدید به رهبانیت اشاره دارد، اما با تفصیلی بسیار ظریف: «و رهبانیة ابتدعوها ما کتبناها علیهم الا ابتغاء رضوان الله فما رعوها حق رعایتها». یعنی پیروان عیسی (ع) رهبانیت را خودشان ابداع کردند — خداوند آن را بر ایشان واجب نکرده بود — اما با نیت نیکو و برای کسب رضایت خداوند بود؛ با این حال، آن را چنانکه باید رعایت نکردند و در آن به افراط رفتند. این بیان قرآنی، رهبانیت را از اصل یک «بدعت» می‌داند که حتی اگر نیت اولیهٔ آن خیر بوده باشد، به دلیل عدم رعایت حدود و ثغور، به تباهی کشیده شده است. مولوی نیز در همین مسیر حرکت می‌کند و رهبانیت را عملی نوظهور و خارج از سنت می‌شمارد.

سنت پیامبر اسلام (ص) و آنچه مولوی از آن دفاع می‌کند، حضور فعال در اجتماع است. مرغ در ادامهٔ همین بحث، به فضائل زندگی اجتماعی اشاره می‌کند: جمعه و جماعت، امر به معروف و نهی از منکر، تحمل رنج از بدخویان برای طهارت نفس، و سود رساندن به مردم چون ابر. اینها همه منافعی هستند که تنها در بستر اجتماع محقق می‌شوند. آن صیاد یا رهبان، که با کناره‌گیری از مردم، خود را از این فیوضات محروم کرده است، «فضول» نامیده می‌شود؛ فضول به معنای کسی که کاری بیهوده یا نابجا انجام می‌دهد، یا به چیزی می‌پردازد که به او مربوط نیست، در اینجا یعنی به جای پیروی از سنت، بدعتی بیهوده را برگزیده است.

این نقد مولوی، نقد یک سبک زندگی است که به جای مواجههٔ مسئولانه با جهان و مردم، راه گریز و انزوا را برگزیده است. او معتقد است که انسان باید در میان «امت مرحومه» باشد، در میان مردمی که مشمول رحمت الهی‌اند و از سنت پیامبرشان پیروی می‌کنند. این نهی از رهبانیت، تأکیدی است بر اهمیت خدمت به خلق و زیستن در میان جامعه، نه گریختن از آن. اما باید در نظر داشت که این نقد به معنای نفی مطلق خلوت و ذکر نیست، بلکه نفی «ترهب» به معنای ترک دنیا و فرار از مسئولیت‌های اجتماعی است.

نکات کلیدی

  • رهبانیت و کناره‌گیری از اجتماع، بدعتی مذموم در اسلام است که پیامبر (ص) آن را نهی کرده است.
  • اسلام بر مشارکت فعال در اجتماع، ادای حقوق خلق و فایده‌رسانی به مردم تأکید دارد.
  • آیهٔ قرآن در سورهٔ حدید رهبانیت مسیحی را ابتکاری با نیت خیر می‌داند که به دلیل افراط، از حدود خود خارج شد.
  • مولوی، «فضول» را به کسی اطلاق می‌کند که با گزینش رهبانیت، راهی بیهوده و خارج از سنت را برگزیده است.
  • هدف اسلام، ساختن انسان در بستر جامعه و از طریق مواجهه با چالش‌های اجتماعی است، نه گریز از آن.

Sources: d6-s11 · 02:34:34 d6-s11 · 03:34:34 d6-s11 · 03:05:05

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก