อ่าน Daftar 6 นกโทษความพยาบาทของตัวเองในกับดักว่าเกิดจากการกระทำ เล่ห์กล และการหลอกลวงของนักบวช และนักบวชก็ตอบนก โคลงคู่ 569

M6:569 — سبلتان توبه یک یک بر کنی / توبه سایه‌ست و تو ماه روشنی

سبلتان توبه یک یک بر کنیتوبه سایه‌ست و تو ماه روشنی
✦ แสดงผลโคลงคู่นี้เป็นไทย

M6:569

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — จากบทบรรยายมัษนวีที่บันทึกไว้ของเขา

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو ای پروردگار نورانی، سبیل‌های توبه را یک به یک از ریشه می‌کنی؛ زیرا توبه تنها سایه‌ای است و تو خود ماه روشنی هستی.

شرح

من اینجا به نکته‌ای عمیق و حساس اشاره می‌کنم: مولانا می‌گوید «توبه بی‌توفیقت ای نور بلند / چیست جز بر ریش توبه ریشخند». این بیت بلافاصله پیش از بیت مورد بحث ما می‌آید و زمینه‌ساز آن است. توبهٔ انسان، هر قدر هم که خالصانه و جدی باشد، اگر بی‌توفیق خداوند باشد، چیزی نیست جز مسخره کردن نفس توبه. این تعبیر بسیار قوی است؛ یعنی توبه کارآمد نیست، اثر نمی‌گذارد، و چه بسا به تمسخر آنچه از آن انتظار می‌رود، بدل می‌شود.

حال به بیت اصلی می‌پردازیم: «سبلتان توبه یک یک بر کنی / توبه سایه‌ست و تو ماه روشنی». واژهٔ «سبلتان» جمع «سبیل» است. در فرهنگ ما «سبیل کسی را کندن» یا «سبیل کسی را به بازی گرفتن» به معنای مسخره کردن و ریشخند کردن است. پس «سبلتان توبه را برکندن»، یعنی توبه را به تمسخر کشیدن و بی‌اثر کردن. معنای بیت این است که ای خداوند، تو خود سبیل‌های توبه را یکی‌یکی برمی‌کنی و آن را بی‌اثر می‌سازی، زیرا توبه در برابر عظمت و نور تو، تنها یک سایه است و تو خود ماه روشنی.

اینجا مولانا می‌خواهد بگوید که هر عمل و هر کوششی از جانب ما، حتی توبه که عملی قدسی و روحانی است، بدون توفیق الهی بی‌نتیجه می‌ماند. توفیق یعنی چه؟ توفیق به معنای هماهنگ شدن، وفق یافتن و تقارن‌های میمون پدید آوردن است. اکنون که من با شما سخن می‌گویم و صدای من به گوش شما می‌رسد و چهره‌ام را می‌بینید، این یک توفیق است. هماهنگی‌های بسیاری در عالم باید رخ دهد تا این اتفاق کوچک بیفتد؛ از وسایل مکانیکی و الکترونیکی تا حتی حرکت سیارات و امواج کیهانی. اگر یکی از اینها بهم بخورد، این توفیق از بین می‌رود.

بنابراین، توبهٔ بی‌توفیق یعنی توبه‌ای که عوامل و شرایط لازم برای پذیرفته شدن و اثرگذاری آن در روح و روان انسان فراهم نیامده است. من ممکن است به زبان یا دل توبه‌ای کنم، اما اگر این توبه تأثیری در آیندهٔ من نگذارد و من دوباره به گناه بازگردم، معلوم است که آن «اقتران‌های میمون» و هماهنگی‌های لازم صورت نگرفته است. یکی از مهم‌ترین عواملی که این اقتران‌ها را محقق می‌سازد، طلب قوی و همت والای انسان است، و دیگری دعایی که ما برای طلب توفیق می‌کنیم. ما دعا می‌کنیم برای اینکه همهٔ اجزای عالم هم‌راستا شوند تا بتوانیم مسیر درست را بپیماییم و به مقصد برسیم.

مولانا این مفهوم را در داستان فرعون نیز به کار می‌برد. فرعون همه تلاش خود را کرد تا موسی متولد نشود، اما سرانجام مطابق داستان، پدر و مادر موسی زیر تخت فرعون با هم آمیزش کردند و نطفهٔ موسی منعقد شد. مولانا می‌گوید: «جهد فرعونی چو بی‌توفیق بود / هر چه بر می‌دوخت آن تفتیق بود». تفتیق یعنی پاره کردن. هرچه فرعون می‌دوخت، پاره می‌شد، چرا که کوشش او بی‌توفیق الهی بود.

قرآن نیز به این نکته اشاره دارد: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُم بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا، الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا». یعنی کسانی که کوشش‌شان در این دنیا تباه می‌شود و نتیجه نمی‌دهد، اما خودشان می‌پندارند بهترین کارها را انجام می‌دهند. این همان جهد بی‌توفیق است؛ سعی‌ای که بی‌حاصل می‌ماند و در برابر نور ماه روشن الهی، تنها سایه‌ای بی‌جان بیش نیست.

نکات کلیدی

  • توبه، بی‌توفیق الهی، صرفاً ریشخندی از خود توبه است و بی‌اثر می‌ماند.
  • مفهوم «توفیق» فراتر از تلاش فردی است؛ هماهنگی کیهانی و الهی برای ثمر بخشیدن هر عمل است.
  • توبه به خودی خود وجود مستقل ندارد، بلکه سایه‌ای از نور الهی است؛ وابسته به فیض حق.
  • تلاش‌های بشری، هر قدر عظیم، بدون هم‌راستایی با اراده الهی (توفیق) به شکست می‌انجامد، چنانکه در داستان فرعون و موسی دیده می‌شود.
  • بیت تأکید می‌کند که خداوند، خود فاعل اصلی است و هر عملی، حتی اگر از انسان سر زند، در نهایت به خواست او کارآمد می‌شود یا نمی‌شود.

Sources: d6-s13 · 09:05:48 d6-s13 · 10:20:49 d6-s13 · 11:21:49 d6-s13 · 14:06:40 d6-s13 · 15:33:53 d6-s13 · 17:38:32 d6-s12 · 03:05:00

به زبانِ تو — ภาษาของคุณ · AI

บทสนทนา — ถามเกี่ยวกับบทกลอนนี้ — ตอบจากมัษนาวี พร้อมอ้างอิงทุกบทกลอน

บทสนทนาของคุณจะอยู่บนอุปกรณ์นี้ เว้นแต่คุณจะแบ่งปัน

สิ่งที่ผู้อ่านถาม

ยังไม่มีคำถามที่แบ่งปัน — คำถามของคุณอาจเป็นคำถามแรก