M6:919 — آفتاب و ماه دو گاو خراس / گرد می‌گردند و می‌دارند پاس

مولانا در این بخش از مثنوی، برای نشان دادن قدرت مطلق عشق و ارادهٔ الهی، به حرکت دائمی و بی‌اختیار اجزای عالم اشاره می‌کند. همان‌طور که بلال در اوج شکنجه، بی‌اختیار «احد احد» می‌گفت، تمام کائنات نیز مسخّر و مقهور یک نیروی برتر هستند.

این بیت، خورشید و ماه را به دو گاو تشبیه می‌کند که به یک «خراس» یا آسیاب بزرگ بسته شده‌اند و مجبورند پیوسته بچرخند. این تصویر، حرکت افلاک را از یک پدیدهٔ صرفاً طبیعی به یک عمل جبری و تحت فرمان تبدیل می‌کند. آن‌ها نه از روی اختیار، که به ارادهٔ گرداننده‌ای دیگر «پاسداری» می‌کنند و نظم کیهانی را حفظ می‌نمایند. این حرکت مدام، درست مانند چرخش سنگ آسیاب در بیت‌های قبل (بیت ۹۱۱)، نشانه‌ای از وجود یک جریان پنهان و قدرتمند (تقدیر الهی یا عشق) است که همه چیز، از ذرات خاک گرفته تا عظیم‌ترین اجرام آسمانی را به رقص و گردش واداشته است.

در نگاه مولانا، این بی‌قراری و حرکت دائمی، شاهدی بر حضور فاعلی قدرتمند است. همان‌طور که جوشش کف روی آب، از غلیان و قدرت دریا خبر می‌دهد، گردش افلاک نیز تسبیح و اطاعت محض آن‌ها در برابر ارادهٔ خداوند است. بنابراین، انسان که جزئی کوچک از این کلّیّات است، چگونه می‌تواند در برابر حکم الهی آرام و قرار داشته باشد و تسلیم نباشد؟