M1:1507 — بحث عقلی گر دُر و مرجان بود / آن دگر باشد که بحث جان بود

در این بخش، مولانا در حال بحث دربارۀ یکی از پیچیده‌ترین مسائل کلامی، یعنی جبر و اختیار است. او برای روشن کردن تفاوت میان عملی که از روی اختیار انجام می‌دهیم و حرکتی که بی‌اراده از ما سر می‌زند (مانند لرزش دست بیمار)، مثالی می‌آورد. اما بلافاصله در بیت قبل (۱۵۰۶) تأکید می‌کند که این نوع استدلال‌ها، «بحث عقل» هستند؛ یعنی تلاشی ذهنی و منطقی برای فهم موضوع.

این بیت (۱۵۰۷) آن نکته را به یک اصل کلی تبدیل می‌کند. مولانا ارزش بحث عقلی را انکار نمی‌کند و آن را به «دُر و مرجان» تشبیه می‌کند که چیزهایی گران‌بها و زیبا هستند. با این حال، او فوراً خطی قاطع میان این نوع معرفت و «بحث جان» می‌کشد. «بحث جان» دیگر استدلال و تحلیل منطقی نیست، بلکه تجربۀ مستقیم، شهود، و درک بی‌واسطه‌ای است که از اعماق روح برمی‌آید. این همان معرفتی است که آدم ابوالبشر به آن رسید و مسئولیت عمل خود را پذیرفت، در حالی که ابلیس در دام استدلال عقلی و جدل باقی ماند و گناه خود را به گردن خدا انداخت.

به عبارت دیگر، عقل می‌تواند راه را تا حدی روشن کند، اما برای درک حقایق عمیق معنوی، باید از ساحت عقل فراتر رفت و به قلمرو «جان» وارد شد. معرفت حقیقی، حاصل اتحاد و تجربۀ درونی است، نه صرفاً نتیجه‌گیری‌های منطقی. ابیات بعدی نیز همین تفاوت را بیشتر می‌شکافند و نشان می‌دهند که بادهٔ جان، مستی و قوامی دیگر دارد.