M1:297 — گرنه این نام اشتقاق دوزِخَست / پس چرا در وی مَذاق دوزخست

Dalam bagian ini, Rumi menjelaskan mengapa sebutan tertentu—seperti 'mukmin' (orang beriman) dan 'munafik' (orang munafik)—memiliki kekuatan untuk menyenangkan atau menyakiti. Ia berargumen bahwa nama bukanlah sekadar rangkaian huruf yang acak; nama membawa esensi atau 'rasa' dari apa yang ditunjuknya.

Bait ini secara khusus membahas nama 'munafik'. Rumi bertanya secara retoris: jika nama ini tidak berakar atau tidak berasal dari esensi Neraka (dūzakh), mengapa ia terasa begitu membakar dan menyakitkan bagi orang yang disebut dengannya? 'Rasa' (mazāq) Neraka yang terkandung dalam nama itu bukanlah kebetulan. Ia adalah cerminan dari realitas batin orang munafik itu sendiri, yang penuh dengan sifat-sifat yang akan membawanya ke Neraka. Dengan demikian, kata-kata memiliki hubungan yang dalam dengan realitas spiritual yang mereka wakili.

مولانا در ابیات قبل، تفاوت تأثیر دو نام «مؤمن» و «منافق» را بر جان آدمی شرح می‌دهد. نام «مؤمن» برای صاحبش شیرین و دلنشین است، اما نام «منافق» همچون نیش کژدم، روح را می‌آزارد. این بیت این ایده را به اوج می‌رساند و با یک پرسش بلاغی، استدلال می‌کند که نام‌ها صرفاً مجموعه‌ای از حروف بی‌جان نیستند، بلکه با حقیقتی که به آن اشاره دارند، پیوندی عمیق و ذاتی دارند.

منطق مولانا این است: اگر نام «منافق» ریشه در حقیقتِ آتشین و عذاب‌آور دوزخ نداشت، چرا باید شنیدنش چنین طعم تلخ و جهنمی‌ای داشته باشد؟ این تلخی و آزار، نشانه‌ای از منشأ و سرشت آن است. همان‌طور که در بیت بعدی می‌گوید، تلخی آب دریا از ظرف نیست، بلکه از ذات خود آب است. به همین ترتیب، زشتی و گزندگی نام «منافق» از حروف «م»، «ن»، «ا»، «ف»، «ق» نیست، بلکه از معنا و حقیقت پلیدی است که این حروف آن را نمایندگی می‌کنند. این نام، عصاره و چکیده‌ی یک واقعیت دوزخی است و به همین دلیل، شنونده را می‌سوزاند.