Magbasa Daftar 1 Ang Pagtuturo ng Vizier sa Hari ng Panlilinlang Taludtod 341

M1:341 — او وزیری داشت گَبْر و عِشوِه دِه / کو بَر آبْ از مَکر بَر بَستی گِرِه

او وزیری داشت گَبْر و عِشوِه دِهکو بَر آبْ از مَکر بَر بَستی گِرِه
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M1:341

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن شاه وزیری داشت گبر و فریبنده / که از مکّاری، حتی بر آب هم گره می‌بست. معنا: این بیت، وزیر مکار و بدطینت پادشاه را توصیف می‌کند که در فریب و حیله‌گری تا آنجا پیش می‌رفت که کارهای محال را با زیرکی خویش ممکن می‌ساخت.

شرح

این بیت به توصیف وزیری می‌پردازد که مشاور شاه در داستان است؛ وزیری که مولانا او را «گَبْر و عِشوِه دِه» می‌خواند. همان‌طور که بارها گفته‌ام، مولانا در به‌کارگیری کلمات آزادانه عمل می‌کند و به آناکرونیسم‌های تاریخی توجهی ندارد. لفظ «گبر» در اینجا نه به معنای دقیق زرتشتی، بلکه به قصد مذمت و برای اشاره به هر کافر یا بدطینتی به کار رفته است. او وزیری بود «عشوه ده»، یعنی بسیار مکار و حیله‌گر.

تعبیر «کو بر آب از مکر بربستی گره» تعبیری بسیار رسا و پرمغز است. گره زدن بر آب، کنایه از اوج مکاری و توانایی انجام کارهای محال با زیرکی فوق‌العاده است. این صرفاً یک استعاره نیست؛ بلکه به توانایی نفوذ و دست‌کاری در چیزی اشاره دارد که ذاتاً فاقد شکل‌پذیری است. مولانا در اینجا ما را با مفهوم «مکر» مواجه می‌کند. از دیدگاه من، مکر ذاتاً بد نیست. مکر، توانایی به کارگیری شیوه‌های پیچیده برای رسیدن به مقصود است؛ این زیرکی است. اگر این زیرکی در خدمت مقاصد پلید قرار گیرد، آنگاه تبدیل به خباثت می‌شود. اما نفس توانایی پیچیده‌اندیشی و گره زدن بر امواج، خود یک فضیلت است. تکنولوژی مدرن، بی‌هیچ تردیدی، تجلی همین «مکر» است؛ دستگاه‌هایی که کارهای محال را ممکن می‌سازند. «دیوایس» یا همان ابزار، از ریشهٔ «دِوِل» به معنای شیطان می‌آید و نشان می‌دهد که از دیرباز نوعی رابطه میان پیچیدگی و امور شیطانی تصور می‌شده است. اما این تلقی صحیح نیست؛ پیچیدگی، خود می‌تواند ابزار خیر باشد.

نکتهٔ بسیار تأمل‌برانگیز اینجاست که مولانا همین تعبیر «گره زدن بر آب و بستن هوا» را در وصف شمس تبریزی نیز به کار می‌برد! آنجا که شمس از مولانا دوری می‌گزیند و مولانا در فراق او غزل می‌سراید، در توصیف شمس می‌گوید: «دم سخت گرم دارد / که به جادوی و افسون / بزند گره بر آب و / ببندد او هوا را». این نشان می‌دهد که مولانا «مکر» را نه یکسره نفی می‌کند و نه یکسره مذمت. او آن را به مثابه یک نیروی عظیم می‌بیند که هم می‌تواند در دست یک وزیر بدطینت، وسیلهٔ ظلم شود و هم در دست یک پیر طریق، همچون شمس، ابزار هدایت و تأثیری شگرف. این پدیدارشناسیِ قدرت و زیرکی است که مولانا در اینجا به ما می‌آموزد. او به ما می‌گوید که نباید به ظاهر اشیا یا صفات بسنده کرد؛ باید به قصد و نیت پشت آن‌ها نگریست.

نکات کلیدی

  • «گبر» در مثنوی لزوماً به معنای زرتشتی نیست؛ بلکه کنایه از کافر یا بدطینت است که با هدف مذمت به کار رفته.
  • تعبیر «گره زدن بر آب» اوج مکاری و توانایی انجام محال با زیرکی فوق‌العاده را نشان می‌دهد.
  • «مکر» (عربی) یا «زیرکی» (فارسی) ذاتاً بد نیست؛ بلکه توانایی به‌کارگیری روش‌های پیچیده برای رسیدن به هدف است.
  • نفس توانایی پیچیده‌اندیشی، خود یک فضیلت است و تکنولوژی مدرن تجلی این نوع «مکر» است.
  • مولانا همین تعبیر مکاری را برای شمس تبریزی نیز به کار می‌برد، که نشان‌دهندهٔ دیدگاه پیچیدهٔ او به قدرت و زیرکی است.
  • اهمیت نیت پشت هر عملی: یک صفت واحد می‌تواند هم ابزار ظلم باشد و هم وسیلهٔ هدایت، بسته به دست کسی که آن را به کار می‌گیرد.

Sources: d1-s29 · 41:58:00 d1-s29 · 43:30:00 d1-s29 · 44:43:00

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.