M2:69 — گر تو کوری، نیست بر اعمی حرج / ورنه رو کالصبر مفتاح الفرج

Dalam bagian pembuka Kitab Kedua ini, Rumi membedakan antara mata inderawi (چشم حس) yang terbatas dan mata akal-budi (دیدهٔ عقل) yang mampu menyaksikan hakikat. Mata inderawi, katanya, tak ubahnya hewan yang tak bisa melihat Tuhan. Kemampuan melihat melampaui bentuk inilah yang memuliakan manusia.

Bait ini adalah sebuah simpulan tajam dari argumen tersebut. Rumi seolah berkata kepada pembacanya: "Setelah mendengar semua ini, nilailah dirimu sendiri." Ada dua kemungkinan. Pertama, kau memang terlahir buta secara rohani (اعمی), tak punya potensi untuk melihat. Dalam kasus ini, seperti dalam hukum Islam, tak ada dosa (حرج) bagimu. Kau dimaafkan atas ketidakmampuanmu.

Namun, ada kemungkinan kedua yang lebih mungkin: kau tidak buta, hanya saja mata batinmu tertutup selaput. Jika demikian, maka ada jalan keluarnya. Rumi menunjuk pada sebuah pepatah Arab yang sangat dikenal: ash-shabru miftāḥ al-faraj (kesabaran adalah kunci kelegaan). Di sini, "kelegaan" (faraj) bermakna terbukanya pandangan rohani, tersingkapnya tabir yang menghalangi. Obat untuk kebutaan spiritual ini adalah kesabaran—kesabaran dalam berjuang membersihkan diri dan menanti anugerah pencerahan dari Tuhan.

این بیت در ادامه‌ی بحث مولانا درباره‌ی تفاوت «چشم حس» (نگاه ظاهری) و «چشم عقل» (نگاه باطنی) آمده است. مولانا می‌گوید کسانی که در دام صورت و ظاهر گرفتارند، از درک حقیقت بی‌صورت خداوند عاجزند. این بیت، خواننده را مخاطب قرار می‌دهد و دو راه پیش پایش می‌گذارد:

1. اگر کور باطن هستی (اعمی): یعنی اگر به کلی از درک معنوی محرومی و توانایی دیدن حقایق را نداری، ایراد و گناهی (حَرَج) بر تو نیست. این اشاره به آیه‌ی «لَیْسَ عَلَى الْأَعْمَىٰ حَرَجٌ» (نور: ۶۱) در قرآن است که تکلیف را از فرد ناتوان برمی‌دارد.

2. اگر کور نیستی (ورنه): یعنی اگر استعداد و قابلیت دیدن را داری اما هنوز به آن نرسیده‌ای، راه درمان «صبر» است. باید با شکیبایی و مجاهدت، حجاب‌ها را از چشم دل کنار بزنی. مولانا با اشاره به حدیث «الصبر مفتاح الفرج» (صبر کلید گشایش است)، صبر را دارویی معرفی می‌کند که هم پرده‌های غفلت را می‌سوزاند و هم به دل گشایش و شرح صدر می‌بخشد تا بتواند حقایق را همان‌گونه که هستند، ببیند.