Magbasa› Daftar 6› Ang Pagkukuwento ng Sastre ng mga Nakakatawang Bagay, at ang Labis na Pagtawa ng Turk, na Nagdulot ng Pagsara ng Kanyang Dalawang Maliit na Mata, at ang Pagkakataon ng Sastre.› Taludtod 1694

M6:1694 — حق همی‌دید آن ولی ستارخوست / لیک چون از حد بری غماز اوست

حق همی‌دید آن ولی ستارخوستلیک چون از حد بری غماز اوست
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:1694

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خداوند آن [عمل دزدی] را می‌دید، اما طبیعت او پوشاننده و ستار است؛ اما چون از حد بگذری، همان خدا راز فاش‌کنندهٔ تو می‌شود. معنا: این بیت بیان می‌کند که خداوند به همهٔ اعمال آگاه است و ذاتاً ستارالعیوب است، اما اگر کسی در گناه و تقلب زیاده‌روی کند و از حد بگذرد، همان خداوند پرده از کارش برمی‌دارد و او را رسوا می‌کند.

شرح

این بیت در میانهٔ داستان «ترک و درزیِ مکار» می‌آید، حکایتی که مولانا از آن برای بیان حقایق عمیق‌تر وجودی و الهیاتی بهره می‌برد. درزی که با مکر و حیله از پارچهٔ اطلسِ ترک می‌دزدد، در حالی این کار را می‌کند که ترک غرق در خنده و لهو و لاغ است و چشمانش از شدت خنده بسته شده. مولانا اینجا به صراحت می‌گوید که این دزدی پنهان، از چشم خدا دور نمی‌ماند: «از جز حق از همه احیا نهان»؛ یعنی از همهٔ زندگان پنهان بود، مگر از خدا.

من این بیت را چنین می‌خوانم که مولانا اینجا دو وجه از تدبیر الهی را به تصویر می‌کشد: وجه ستّار و وجه غمّاز. خداوند ذاتاً «ستّارخوست»؛ یعنی طبع و خویش پوشاندن عیوب و گناهان بندگان است. این ستر، یک لطف و مواسات الهی است تا انسان فرصت توبه و بازگشت یابد و با هر لغزشی رسوا نشود. اما این لطف مشروط است. اگر انسان در کار خود از حد بگذرد، در زیاده‌روی اصرار ورزد و گمان برد که چون پنهانی کرده، دیگر هرگز فاش نمی‌شود، آنگاه همین خدای ستار، به ناگاه «غمّاز اوست». یعنی رازفاش‌کننده و خبرچین او می‌شود. این غمّازی الهی نه از سر بدخواهی، که از سر عدل و تدبیر است تا پرده از نیت‌ها و اعمال پنهان بیفتد.

این نکته‌ای است که مولانا در جای دیگری از مثنوی نیز به آن اشاره کرده: «لطف حق با تو مواساها کند / چون که از حد بگذرد رسوا کند». به این معنا که تحمل و اغماض الهی تا جایی است که بنده از حدود انسانی و اخلاقی تجاوز نکند. حتی حافظ نیز در بیان همین حقیقت می‌گوید: «شکایت از که کنم؟ خانگی‌ست غمازم»؛ یعنی غمّاز من، اشک‌های من است که رازم را برملا می‌کند. در اینجا، غمّاز، خود خداست که در نهایت، آن‌گاه که مکر و حیلهٔ پنهان از حد گذشت، پرده را می‌درد.

داستان ترک و درزی، در واقع تمثیلی است برای غفلت انسان از سرمایه‌های وجودی‌اش. ترک، غرق در خنده‌های خیاط (که مولانا آن را «لاغ» می‌خواند؛ یعنی سخنان بی‌هوده و شوخی‌های غفلت‌انگیز)، از اطلس وجودی خود بی‌خبر است و خیاط روزگار، بخش‌هایی از آن را می‌دزدد. خیاط، نمادی از خودِ روزگار، شیطان یا نفس اماره است که با «لاغ» و داستان‌های فریبنده، انسان را سرگرم می‌کند و در این میان، او را از حقیقت خود و از حضور خداوند غافل می‌سازد. این بیت هشداری است به ما که فریب لهو و لاغ جهان را نخوریم، چه بسا درزی روزگار در همین غفلت‌ها از ما می‌دزدد و خداوند نیز، اگر از حد بگذریم، رازمان را فاش خواهد کرد.

نکات کلیدی

  • خداوند از همه چیز آگاه است و هیچ عملی پنهان نمی‌ماند.
  • ذات باری‌تعالی ستارالعیوب است و بندگان را مهلت می‌دهد تا توبه کنند.
  • شفقت و لطف الهی حدی دارد؛ اگر انسان در گناه یا فریب زیاده‌روی کند، پرده از کارش برداشته می‌شود.
  • غماز شدن خدا به معنای این است که خودِ خداوند اسباب رسوایی را فراهم می‌آورد.
  • داستان ترک و درزی، تمثیلی است برای غفلت انسان از سرمایه‌های وجودی‌اش در برابر فریب‌های روزگار.

Sources: d6-s37 · 00:54:55 d6-s37 · 00:59:00

❋

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

❋

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.