Magbasa Daftar 6 Ang Proklamasyon ni Syed Malik Tirmidh na 'Sinuman ang Pumunta sa Samarkand sa Loob ng Tatlo o Apat na Araw para sa Isang Partikular na Misyon ay Bibigyan Ko ng Balabal, Kabayo, Alipin, Babaeng Alipin, at Ganito Karaming Ginto.' Ang Narinig ng Palamuting Tao sa Baryo ang Balitang ito at Lumapit sa Hari na Nagsasabing 'Hindi ako makakalis.' Taludtod 2567

M6:2567 — بس گمان و وهم آید در ضمیر / کان نباشد حق و صادق ای امیر

بس گمان و وهم آید در ضمیرکان نباشد حق و صادق ای امیر
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:2567

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چه بسیار گمان‌ها و توهمات که به ضمیر و دل راه می‌یابند، اما ای امیر (ای بزرگوار)، آن‌ها نه حق هستند و نه راستین. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که بخش بزرگی از افکار، پندارها و گمان‌هایی که به ذهن انسان هجوم می‌آورند، واقعیت ندارند و شایسته نیست که بر اساس آن‌ها داوری یا قضاوت کرد.

شرح

این بیت در میانهٔ دفاع دلقک در برابر اتهامات وزیر حاسد بیان می‌شود. وزیر، دلقک را به پنهان‌کاری و دروغ‌گویی متهم می‌کند و از «ارتعاش و رنگ» دلقک به عنوان دلیل و گواه بهره می‌جوید. دلقک اما در پاسخ، با فغان و خروش، این گمان‌های وزیر را توهمی واهی و بی‌اساس می‌خواند و به او هشدار می‌دهد که «بس گمان و وهم آید در ضمیر / کان نباشد حق و صادق ای امیر»؛ بسیاری از آنچه به دل راه می‌یابد، حقیقت ندارد. من اینجا بر این حقیقت درنگ می‌کنم که مولانا، همچون قرآن، بر سرشت آدمی تأکید می‌کند؛ سرشتی که غالباً متمایل به شر است. تعبیراتی چون «خُلِقَ الْإِنْسَانُ هَلُوعًا»، «جَزُوعًا»، «مَنُوعًا»، «ظَلُومًا» و «جَهُولًا» همگی به این میل درونی انسان به کج‌روی و نقص اشاره دارند. آدمی در «احسن تقویم» آفریده شده، اما به «اسفل سافلین» فرو افتاده است، مگر آنکه با ایمان و عمل صالح، نردبان را بگیرد و بالا رود. این در واقع یک اصل آنتروپیک در عالم اخلاق است: رها شده به سمت پایین می‌رویم، مگر نیرویی از بیرون ما را به بالا بکشاند. این دیدگاه مولانا و قرآن، در تباین با فلسفه‌هایی است که بشر را اساساً نیک‌خواه می‌دانند – مانند پشتوانهٔ فکری لیبرالیسم و دموکراسی. در مقابل، فلسفه‌های دیکتاتوری از بدسرشتی بشر برمی‌خیزند و معتقدند که عقل‌ها دور هم جمع نمی‌شوند، بلکه نفس‌ها ازدحام می‌کنند و لذا نیازمند چماق‌داری هستند تا بر سر آنان بکوبد و به راهشان آورد. تاریخ اما نشان داده است که انسان‌ها واقعاً میل به سفل دارند؛ رهاشان کنی به طرف پایین می‌روند: حقوق دیگران را مراعات نمی‌کنند، خودخواهی می‌کنند، دروغ می‌گویند. این همان «روکش نازک تمدن» است که فروید می‌گوید، روکش نازکی بر وحشیت و بدویت ما که با کوچک‌ترین جرقه‌ای پاره می‌شود. تلاش انبیا نیز همواره برای آدم کردن همین انسان بوده است. اکنون برگردیم به این بیت. دلقک به وزیر می‌گوید که «إنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ»، یعنی «پاره‌ای از گمان‌ها گناه است». این تعبیر قرآنی، گواهی است بر لزوم پالایش ذهن و ضمیر. پیغمبر (ص) فرمودند که نه‌چیز از امت من برداشته شده است، از جمله «ما حدّثت به انفسها ما لم تعمل او تتکلم». یعنی آنچه تنها در دل می‌گذرد و به عمل یا گفتار درنمی‌آید، عقوبتی ندارد. اما این به معنای پاکی ضمیر نیست. کسی که کج‌گمان و بدخواه دیگران است، حتی اگر هیچ کاری نکند، خودش از حسد و خشم در رنج است. این کج‌اندیشی، رنجِ رنج‌آورِ درون است و خود از آلودگی ضمیر حکایت می‌کند. به قول حافظ: «توانم که نیازارم اندرون کسی / حسود را چه کنم کو ز رنج خویش در رنج خویش در است.» گمان‌های نادرست، انسان را در چاهی تاریک گرفتار می‌کند، همچون غار افلاطون، که در آن سایه‌ها را حقیقت می‌پندارند و از آفتاب بیرون بی‌خبرند. دلقک می‌خواهد بگوید: چاه را رها کن و به روشنایی بیا، تا گمان‌هایت رنگ حقیقت به خود گیرند.

نکات کلیدی

  • گمان‌ها و اوهام درونی غالباً از حقیقت تهی‌اند و نباید مبنای قضاوت قرار گیرند.
  • مولانا، با الهام از قرآن، بر سرشت بشر که غالباً متمایل به شر است، تأکید می‌کند مگر با تلاش بیرونی متحول شود.
  • بدگمانی و سوءظن از آلودگی ضمیر سرچشمه می‌گیرد و حتی اگر به عمل درنیاید، خود موجب رنج درونی است.
  • قضاوت بر اساس ظن و وهم، نه عادلانه است و نه مطابق با واقعیت و حقیقت امور.
  • رهایی از دام گمان‌های باطل، به معنای خروج از «غار افلاطون» و روی آوردن به نور حقیقت است.

Sources: d6-s58 · 00:50:40 d6-s58 · 00:52:06 d6-s58 · 00:56:31

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.