Magbasa Daftar 6 Ang Pagsasabi ng Khwaja sa Panaginip sa Tagapamagitan ng mga Utang ng Kanyang Kaibigan na Dumating, at ang Pagturo sa Lugar ng Paglilibing ng Salapi, at ang Pagbibigay ng Mensahe sa mga Tagapagmana na Huwag Na Huwag Nilang Titingnan Iyon nang Marami, at Huwag Nilang Kukunin Ang Anuman Dito, at Kahit Hindi Niya Tanggapin Iyon o Bahagi Nito, Iwan Nila Iyon Doon upang Kung Sino Man ang Gusto ay Kukunin Iyon, sapagkat Ako ay Nagsumpa sa Diyos na Wala Sa Salapi na Iyon ang Babalik sa Akin o sa Aking mga Kamag-anak, atbp. Taludtod 3535

M6:3535 — فضله ماند زین بسی گو خرج کن / در دعایی گو مرا هم درج کن

فضله ماند زین بسی گو خرج کندر دعایی گو مرا هم درج کن
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:3535

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس از پرداخت وام، از این مال فراوانی باقی می‌ماند؛ بگو خرجش کند. در دعایش مرا نیز یاد کند و در زمرهٔ درگذشتگان قرار دهد. معنا: این بیت بخشی از وصیت یک تاجر درگذشته در عالم خواب است که به پایمردی می‌گوید: از ثروتی که برای پرداخت وام‌هایش نهاده‌ام، مازاد باقی خواهد ماند؛ آن را در راه خدا هزینه کن و مرا نیز در دعای خیرت شریک گردان.

شرح

بله، این بیت از مثنوی معنوی، بخشی از یک داستان عجیب و عمیق است که مولانا در دفتر ششم روایت می‌کند. داستان از این قرار است که تاجر ثروتمندی درگذشته و در عالم خواب به یکی از دوستانش، که «پایمرد» این داستان است، وصیت می‌کند. این وصیت نه فقط برای ادای دین یک نیازمند، بلکه فراتر از آن، برای دستگیری از دیگران است.

بیت دقیقاً می‌گوید که پس از پرداخت وامِ شخص بدهکار، «فضله»ای از مال، یعنی مقداری اضافه و مازاد، باقی خواهد ماند. اینجا «فضله» به معنای اضافه‌آمده است، نه به معنای متداول امروزی‌اش که بار منفی دارد. تاجر به پایمردش می‌گوید: «گو خرج کن»، یعنی به آن شخص وام‌گرفته بگو این مال اضافی را خرج کند. اما خرج کردن در اینجا صرفاً مصرف نیست، بلکه خرج کردن در راه خیر و برای کمک به دیگران است. و بلافاصله پس از آن می‌افزاید: «در دعایی گو مرا هم درج کن». این بخش بسیار مهم است. تاجرِ درگذشته، پاداش این بخشش و سخاوت را نه در ستایش‌های زمینی، که در یاد شدن در دعای خیر یک نیازمند می‌بیند. این نشان می‌دهد که در نگاه مولانا و اولیای حق، ارزش یک عمل نه به اندازهٔ مال بخشیده شده، که به برکت دعایی است که در پی آن حاصل می‌شود؛ دعایی که از سرِ صدق و نیاز برخیزد.

اینجا مولانا نکته‌ای را مطرح می‌کند که از نظر فقهی جای تأمل دارد. همان‌طور که در فقه شیعی و گمان می‌کنم در فقه اهل سنت نیز چنین است، وصیت شخص تنها تا یک‌سوم دارایی‌اش نافذ است. نمی‌تواند بیش از آن را وصیت کند که پس از مرگش صرف شود، چرا که مالکیتش از بین رفته و مابقی مال به وارثان تعلق دارد. اما در این داستان، مولانا با یک «خواب» تقریباً تمامی ثروت تاجر را به باد می‌دهد و او وصیت می‌کند که همهٔ آن صرف شود، حتی اگر ورثه اکراه داشته باشند. این نشان می‌دهد که در نگاه عرفانی مولانا، قواعد خشک فقهی گاه در برابر جریان گشاده‌دستِ عشق و سخاوت، انعطاف می‌یابند. البته این را نباید به معنای نادیده گرفتن فقه گرفت، بلکه بیانگر مقام والایی است که برای ایثار و بخشش، حتی پس از مرگ، در نظر گرفته شده است. این روحیه، در تقابل با نگاه مادی‌گرایانه‌ای است که بر جمع کردن و انباشتن مال تأکید دارد، و بر اهمیت دوری از تعلقات دنیوی، حتی برای اموال پس از مرگ، پای می‌فشارد.

در ادامهٔ این روایت، مولانا به حدیثی از پیامبر اسلام (ص) اشاره می‌کند که می‌فرماید: «العائد فی هبته کالکلب یعود فی قیئه»؛ یعنی کسی که هبه و بخششی را پس می‌گیرد، مانند سگی است که به سوی استفراغ خود بازمی‌گردد. این اشاره، تأکید مولانا بر پایداری و عدم بازگشت در بخشش‌ها را نشان می‌دهد. در اینجا نیز تاجر درگذشته می‌گوید که «زانچه دادم باز نستانم نقیر»، یعنی حتی یک ذره از آنچه بخشیده‌ام را پس نمی‌گیرم. این همان رویکرد اخلاقی و عرفانی است که بر جوهرهٔ بخشش، یعنی بی‌چشم‌داشت بودن و ابدیت آن، تأکید دارد، حتی اگر احکام فقهی، امکان بازپس‌گیری را تحت شرایطی مجاز بدانند. مسئله برای مولانا، جوهر اخلاقی و سیرت معنوی است، نه صرفاً شکل حقوقی و قانونی.

نکات کلیدی

  • فضله در اینجا به معنای «مازاد» و «اضافه» است که باید در راه خیر صرف شود.
  • ارزش نهایی بخشش، نه در میزان مال، بلکه در دعای خیری است که از سوی مستحقین به روح بخشنده می‌رسد.
  • مولانا وصیت گستردهٔ تاجر را از طریق «خواب» بیان می‌کند، که نشان‌دهندهٔ اولویت روح بخشندگی بر حدود فقهی یک‌سوم وصیت است.
  • مولانا تأکید می‌کند که بخشش باید قاطع و برگشت‌ناپذیر باشد و به حدیث «العائد فی هبته کالکلب یعود فی قیئه» اشاره می‌کند.

Sources: d6-s78 · 46:00:00 d6-s78 · 47:22:00 d6-s78 · 01:01:17

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.