Magbasa Daftar 6 Ang Pag-alis ng mga Prinsipe sa mga Kaharian ng Kanilang Ama pagkatapos nilang magpaalam sa Hari, at ang Pag-ulit ng Hari sa Payo sa Oras ng Pamamaalam, atbp. Taludtod 3674

M6:3674 — نیست سرگردانی ما زین لگام / جز ز تصریف سوار دوست‌کام

نیست سرگردانی ما زین لگامجز ز تصریف سوار دوست‌کام
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:3674

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: سرگردانی و حرکت ما از این لگام ظاهری نیست، بلکه تنها از تصرف و تدبیر سواری است که خیرخواه و دوست‌کام ماست. معنا: این بیت بیان می‌دارد که جنبش‌ها و سرنوشت ما نه از علل و اسباب آشکار، بلکه از اراده و تدبیر پنهان یک قدرت برتر و خیرخواه نشأت می‌گیرد.

شرح

این بیت شاهدی عمیق است بر جهان‌بینی مولانا، که پشت پردهٔ علل ظاهری، دستی پنهان را در کار می‌بیند. مولانا در تمثیل مشهور خویش، طبیعت‌شناسان و طبیبانی را توصیف می‌کند که در پی یافتن علت بیماری کنیزک، همچون اسبی 'بی‌عذار' (بی‌افسار)، تنها لگام را می‌بینند و از 'سوار' غافل‌اند. اینجاست که مولانا با تأکیدی قاطع می‌گوید: «نیست سرگردانی ما زین لگام / جز ز تصریف سوار دوست‌کام»؛ یعنی این حرکت و سرگردانی ما، که به ظاهر تحت فرمان لگام و افسار علل طبیعی است، در حقیقت محصول تصرفات و تدبیر یک 'سوار' پنهان است که اراده‌ای خیرخواهانه و 'دوست‌کام' دارد.

من همیشه تأکید کرده‌ام که این بیت، و نمونه‌های مشابه آن در مثنوی، نه تنها به نفی علل ثانوی اشاره دارد، بلکه از 'مکر یزدان' (تدبیر الهی) سخن می‌گوید که در پس پردهٔ اسباب ظاهری جاری است. طبیبان و طبیعت‌شناسانی که به 'بنده سبب' بدل شده‌اند، از دیدن این سوار غافل‌اند. آنها فقط لگام را می‌بینند که اسب را به این سو و آن سو می‌کشد، اما نمی‌دانند که این اسب خود رونده نیست و یک 'رایض چست' بر پشت آن نشسته است. این دقیقاً همان بحث دیرینهٔ اشاعره در فلسفه اسلامی است که علیت عرضی را در طبیعت نفی می‌کردند و می‌گفتند آتش پنبه را نمی‌سوزاند، بلکه خداوند است که به عادت خویش پس از قرار گرفتن آتش در کنار پنبه، عمل سوختن را ایجاد می‌کند. امام محمد غزالی در 'تهافت الفلاسفه' این بحث را با شدت طرح می‌کند و با مثال‌هایش نشان می‌دهد که هیچ تضمینی برای استمرار علیت طبیعی نیست؛ او می‌پرسد چه کسی می‌گوید اگر اسبت را در اصطبل بستی، همان اسب را بازخواهی یافت؟

همان‌طور که کانت بعدها در فلسفه غرب به شکلی دیگر همین نکته را بیان کرد که پیوستگی و علیت در طبیعت چیزی نیست که ما از جهان دریافت کنیم، بلکه ذهن ما آن را بر جهان تحمیل می‌کند. به عبارت دیگر، ما جهانی را می‌سازیم که در آن علل و معلول‌ها به هم پیوسته‌اند و غافل می‌شویم از اینکه این پدیده‌های ظاهری، تنها لباس‌هایی هستند که سوار به این اسب می‌پوشاند. مولانا با این بیان، ما را از نگاه صرفاً از پایین به بالا (مشاهدهٔ علل ظاهری) به نگاه از بالا به پایین (دیدن ارادهٔ علوی و خیرخواهانه) فرامی‌خواند. او نمی‌گوید که علل طبیعی نیستند، بلکه می‌گوید فاعل حقیقی و غایی، سوار است و لگام تنها ابزار دست اوست. این دعوتی است به فراتر رفتن از سطح ظاهری و درک عمیق‌تر جریان هستی.

نکات کلیدی

  • علل ظاهری (لگام) تنها ابزارند؛ فاعل حقیقی و نهایی 'سوار دوست‌کام' است.
  • سرنوشت و حرکات ما ناشی از اراده و تدبیر پنهان یک قدرت برتر و خیرخواه است.
  • مولانا از 'مکر یزدان' (تدبیر الهی) سخن می‌گوید که در پس پردهٔ اسباب ظاهری جاری است.
  • نادیده گرفتن 'سوار'، خطای طبیعت‌شناسان و کسانی است که 'بنده سبب' (اسیر علل ظاهری) شده‌اند.
  • این بیت به دیدگاه نفی علیت عرضی اشاره دارد، که حرکت جهان را به اراده مستقیم الهی بازمی‌گرداند.
  • دعوت مولانا به فراتر رفتن از سطح ظاهری و درک عمیق‌تر جریان هستی و ارادهٔ علوی است.

Sources: d6-s81 · 42:58 d6-s81 · 51:56

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.