Magbasa› Daftar 6› Ang Pag-alis ng mga Prinsipe sa mga Kaharian ng Kanilang Ama pagkatapos nilang magpaalam sa Hari, at ang Pag-ulit ng Hari sa Payo sa Oras ng Pamamaalam, atbp.› Taludtod 3689

M6:3689 — ور سبب گیری نگیری هم دلیر / که بس آفت‌هاست پنهانش به زیر

ور سبب گیری نگیری هم دلیرکه بس آفت‌هاست پنهانش به زیر
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:3689

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: و اگر از اسباب یاری می‌گیری، به آن دلیرانه و با اعتماد کامل ننگر؛ چرا که بسیاری از آفت‌ها و ناگفته‌ها در زیر آن پنهان است. معنا: این بیت به ما هشدار می‌دهد که حتی هنگام توسل به علل و اسباب ظاهری، نباید به آن‌ها صددرصد اعتماد کرد، زیرا همیشه نتایج پنهان و ناخواسته‌ای در کار است که تدبیر ما را نقش بر آب می‌کند.

شرح

این بیت به صراحت و قاطعیت یکی از بنیادی‌ترین بینش‌های مولانا را آشکار می‌کند: نقد اعتماد مطلق به اسباب و علل ظاهری در جهان. ما غالباً در پیِ یک پیوستگیِ محض در طبیعت هستیم و گمان می‌کنیم علیت خودبه‌خودی و تضمین‌شده است؛ حال آنکه این صرفاً عادت ماست، یا به قول کانت، قالبی ذهنی برای درک جهان. اما مولانا به ما می‌آموزد که این پیوستگی یک «پوشش غفلت» است، یک روند مستمرِ آفرینش که اگر لحظه‌ای متوقف شود، اسب می‌تواند ناگهان تبدیل به خر شود و ما نباید تعجب کنیم.

مولانا از ما می‌خواهد که «صددرصد اعتماد بر اسباب نکنیم». بارها دیده‌ایم که تدابیرمان به سامان نمی‌رسد: تیری به راست پرانده‌ایم و به چپ رفته است، به قصد صید آهو رفته‌ایم و صید خوک شده‌ایم، یا برای سود و انباشتن ثروت دویده‌ایم و به حبس افتاده‌ایم. چاهی برای دیگران کنده‌ایم و خود در آن افتاده‌ایم. این‌ها تنها استثنا نیستند؛ بلکه نشانه‌ای از یک حقیقت عمیق‌تر هستند. اینجاست که مولانا با لحنی پرسشگرانه می‌پرسد: «در سبب چون بی‌مرادت کرد رب / پس چرا بدظن نگردی بر سبب؟»

او به ما نشان می‌دهد که اعتماد بر اسباب نیز خود جزو تدبیر این عالم است، اما نباید گمان کنیم که در جایی که به سبب اعتماد کرده‌ایم، نمی‌شد چیز دیگری رخ دهد. همیشه احتمال خطا و انحراف هست. این یک مسئله‌ی بسیار مهم است که ما را به تواضع علمی و عملی فرامی‌خواند. دانش ما در مورد قوانین علمی، با وجود همه دقت‌ها و محاسبات، هرگز قطعیتی صددرصد ندارد. تأسف‌بار است حال کسانی که نقشه طبیعت را برای همیشه و به نحو قطعی شناخته‌شده می‌پندارند. نه، چنین نیست؛ و خوشبختانه امروزه چشم‌های ما به این حقیقت گشوده شده است.

این بینش، تفکر جبرگرایانه را در تمام سطوح رد می‌کند. در فلسفه تاریخ، نظریه‌هایی مانند مارکسیسم که ادعای کشف قوانین علمی حرکت تاریخ و پیش‌بینی آینده را داشتند، به دلیل «فقر تخیل» خود نتوانستند در برابر حوادث کوچک و غیرمنتظره‌ای که مسیر تاریخ را تغییر دادند، مقاومت کنند. ایده‌هایی مانند «پایان تاریخ» فوکویاما نیز از همین ضعف برمی‌آیند؛ هیچ تضمینی به ما داده نشده که آینده چنان باشد که ما پیش‌بینی می‌کنیم. ممکن است بشود، ممکن است نشود؛ و وقتی نشد، مولانا به ما می‌گوید که گرداننده کس دیگری، نیروی دیگری و قاهر دیگری‌ست که همه چیز را در قبضه تسخیر خود دارد.

از نگاه الهیاتی، این «رخنه‌ها» در امور، نشانه‌ای است از اینکه جهان بر پای خود نایستاده است. همان‌طور که در نهج‌البلاغه آمده است: «عَرَفتُ اللهَ بِفَسخِ العَزائِمِ وَ نَقضِ الهِمَم»، یعنی من خدا را از آنجا شناختم که دیدم تصمیماتم نقش بر آب می‌شوند و اراده‌ام محقق نمی‌گردد. این خود دلیلی است بر وجود یک اراده‌ی قاهر که گاهی به ما اجازه می‌دهد و گاهی ما را بازمی‌دارد. مولانا می‌گوید که سبب‌گردان «چو دم خر بود»؛ یعنی علت ظاهری مانند دُم خر است که امور را به حرکت درمی‌آورد، اما این خر سواری دارد. پس تکیه بر دُم خر، بی‌معناست؛ باید به سوار توجه کرد. این همان روح «ان‌شاءالله» گفتن است؛ دوری‌گزیدن از اعتماد قطعی و صددرصدی به اسباب. چرا که خر را به صورت بز نمایانده می‌شود و بز را خر؛ به ویژه برای کسی که چشم‌بسته عاشق یک نتیجه‌ی مطلوب است. در نهایت، این تقلیب حق است که حقایق را گاهی وارونه می‌نماید تا انسان را از غفلت بیدار کند.

نکات کلیدی

  • به اسباب ظاهری بیش از حد اعتماد نکنید، زیرا همواره نتایج پنهانی در کار است.
  • ناپایداری و نتایج پیش‌بینی‌ناپذیر امور، نشانه‌ای از حضور اراده‌ای پنهان و قاهر است.
  • این جهان پیوسته در حال آفرینش است؛ گمان ما بر تداوم خودبه‌خودی، پرده‌ای از غفلت است.
  • جبرگرایی تاریخی و علمی توهمی بیش نیست؛ هیچ تضمینی برای آینده وجود ندارد.
  • تواضع علمی و عملی را پیشه کنید؛ نه استاد جهانید و نه بر همه چیز احاطه دارید.
  • شناخت خدا از طریق «فسخ عزائم» و ناتمام ماندن تدبیرات، راهی مهم برای درک توحید افعالی است.

Sources: d6-s81 · 56:24:00 d6-s81 · 59:09:00 d6-s81 · 01:06:00 d6-s81 · 01:10:00 d6-s81 · 01:15:00 d6-s81 · 01:19:00 d6-s81 · 01:21:00 d6-s81 · 01:25:00

❋

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

❋

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.