Magbasa Daftar 6 Ang Pagpunta ng mga Anak ng Sultan, sa Batas na 'Ang Tao ay Gahaman sa Ipinagbabawal,' 'Nipakita kami ng aming pagsunod, ngunit ang iyong masamang ugali ay hindi marunong bumili ng alipin,' patungo sa ipinagbabawal na kuta. Tinapak-tapakan nila ang lahat ng payo at babala ng ama at nahulog sa balon ng kalamidad, at sinabi sa kanila ng mapanumbat na kaluluwa, 'Hindi ba dumating sa inyo ang tagapagbabala?' Sumagot sila, umiiyak at nagsisisi, 'Kung nakinig kami o umunawa, hindi kami kabilang sa mga naninirahan sa Impiyerno.' Taludtod 3730

M6:3730 — آن صور در بزم کز جام خوشی‌ست / فایدهٔ او بی‌خودی و بیهشی‌ست

آن صور در بزم کز جام خوشی‌ستفایدهٔ او بی‌خودی و بیهشی‌ست
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:3730

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در هر مجلس و بزم خوشی که صورتی از جام می‌بینی، فایده و نتیجهٔ نهایی آن، بی‌خودی و بیهوشی است. معنا: این بیت بیان می‌کند که هر صورت ظاهری و مادی که در زندگی تجربه می‌کنیم، پیامد و اثر نادیدنی و غیرمادی به دنبال دارد؛ چنان که از ظاهر یک جام شراب، حالتی بی‌صورت از بی‌خودی حاصل می‌شود.

شرح

در این بیت، مولانا پرده از یکی از ظرائف فکری خود برمی‌دارد و نسبتی عمیق میان صورت و بی‌صورت را آشکار می‌کند. پیش‌تر گفته بودم که در اندیشهٔ مولانا، این «اندیشه‌ها» هستند که «کیش‌ها و پیشه‌ها» را شکل می‌دهند؛ یعنی امر بی‌صورتِ ذهن، صورت‌های عمل و زندگی را می‌آفریند. این دیدگاهی بود که تا پیش از مارکس و دوران مدرن، فیلسوفان عموماً به آن باور داشتند، هرچند که مارکس و پسامدرنیست‌ها عکس آن را ادعا کردند و گفتند «ما صانع حقیقتیم» و صورت‌های مادی، اندیشه‌ها را می‌سازند.

اما مولانا در این بیت و ابیات پس از آن، به ما نشان می‌دهد که رابطهٔ صورت و بی‌صورت یک‌طرفه نیست، بلکه دوطرفه و پیچیده است. او می‌فرماید گاهی از «صورت» به «بی‌صورت» می‌رسیم. اینجا او نسبت را وارونه می‌کند. اگر پیش از این، از بی‌صورت به صورت می‌رفتیم، حالا از صورت شروع می‌کنیم و به بی‌صورت ختم می‌شویم. این یک حرکت جدلی و دیالکتیکی در اندیشهٔ مولاناست که نشان می‌دهد او در دام تک‌بعدی‌نگری گرفتار نیست.

مثال‌های او درخشان است: «آن صور در بزم کز جام خوشی‌ست / فایدهٔ او بی‌خودی و بیهشی‌ست.» صورتِ یک جام شراب و نوشیدن آن، که حسی و محسوس است، به پیامدی بی‌صورت یعنی بی‌خودی و بیهشی می‌انجامد. این بی‌خودی و سرور، صورت ظاهری ندارد، اما واقعیتی روحی و درونی است. مولانا همین را به دیگر امور نیز بسط می‌دهد: «صورت مرد و زن و لعب و جماع / فایده‌اش بی‌هوشی وقت وقاع». صورت فیزیکی آمیزش، به لذتی بی‌صورت و عایدی درونی منجر می‌شود. یا «صورت کان و نمک، کان نعمت است / فایده‌اش آن قوت بی‌صورت است». نان و نمک که صورت مادی دارند، به قوت و انرژی بی‌صورتی بدل می‌شوند که جسم را می‌پوشاند.

هدف مولانا از این تمثیل‌ها چیست؟ او می‌خواهد ما را به ورای صورت‌ها ببرد و نشان دهد که همهٔ صورت‌ها، بندگان و خادمان بی‌صورت‌اند. هر صورت از بی‌صورتی برآمده و باز به بی‌صورت بازمی‌گردد، درست مانند «انا الیه راجعون». یعنی این صورت‌ها هم مخلوق بی‌صورت‌اند و هم مقدمه‌ای برای رسیدن به بی‌صورت. پس جای آن است که بپرسیم: «این صور چون بنده بی‌صورت‌اند / پس چرا در نفی صاحب نعمت‌اند؟» چرا صورت‌ها منکر وجود بی‌صورت می‌شوند و می‌خواهند همه چیز را در خود خلاصه کنند؟

این نقد مولانا بر کسانی است که به «بت‌پرستی صورت‌ها» گرفتارند؛ یعنی کسانی که فقط به ماده، طبیعت، قوانین طبیعی و حواس پنج‌گانه بسنده می‌کنند و روح، معنا و حقیقتِ غیرمادی را انکار می‌کنند. او این سخن را به «طبیعت‌گرایان» و «ماتریالیست‌ها» می‌کوبد. ما باید حواس جمع باشیم که در دام مستی این قدح‌های صورت گرفتار نشویم وگرنه «بت‌تراش و بت‌پرست» می‌شویم. هستی بی‌صورت، می‌تواند صورت‌های بی‌نهایت بپذیرد؛ طبیعت و جهان محسوس تنها یک صورت از بی‌نهایت صور ممکن است. همان‌طور که خود می‌گوید: «تو عاشق خندان‌لبی، من بی‌دهان خندیده‌ام.» خنده می‌تواند صورتی ظاهری و دهانی داشته باشد، یا روحی و باطنی باشد؛ هر دو خنده‌اند اما با دو صورت متفاوت.

نکات کلیدی

  • صورت‌ها، هرچند مادی و محسوس باشند، همیشه به پیامدهای بی‌صورت و غیرمادی منجر می‌شوند.
  • رابطهٔ صورت و بی‌صورت دوسویه است؛ صورت از بی‌صورت برمی‌آید و به بی‌صورت بازمی‌گردد.
  • مولانا طبیعت‌گرایی و ماتریالیسم را که فقط صورت‌ها را می‌بینند، رد می‌کند و آن را 'بت‌پرستی صورت‌ها' می‌نامد.
  • هدف اصلی این سیر، درک این حقیقت است که صورت‌ها خادم و بندهٔ بی‌صورت‌اند، نه رقیب یا منکر آن.
  • فهم کامل این جهان مستلزم عبور از ظاهر صورت‌ها و رسیدن به باطن بی‌صورت‌هاست.

Sources: d6-s83 · 27:45 d6-s83 · 33:26 d6-s83 · 40:34

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.