Magbasa Daftar 6 Ang Diskurso ng Ibon sa Mangangaso tungkol sa Monastisismo at ang Kahulugan ng Monastisismo na Ipinagbawal ni Mustafa (sumakanya ang kapayapaan) sa Kanyang Ummah, 'Walang Monastisismo sa Islam.' Taludtod 531

M6:531 — ور ضرورت هست هم پرهیز به / ور خوری باری ضمان آن بده

ور ضرورت هست هم پرهیز بهور خوری باری ضمان آن بده
✦ I-render ang beyt na ito sa Filipino

M6:531

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — mula sa kanyang mga naka-record na panayam sa Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: و اگر ضرورتی هم هست، پرهیز کردن بهتر است؛ و اگر (به ناچار) می‌خوری، حداقل ضمانت بازپرداخت آن را بده. معنا: حتی در شرایط ناگزیر و اضطرار، خویشتن‌داری و پرهیز اخلاقی برتر است، وگرنه فرد باید برای کاری که می‌کند، ضامن باشد و در آینده جبران کند.

شرح

این بیت، از آن ابیات کلیدی مثنوی است که در ماجرای پرنده‌ای که برای خوردن گندم (که مال یتیم است) به صیاد حیله‌های شرعی می‌آموزد، خود را نشان می‌دهد. صیاد اینجا نقشی چون ضمیر اخلاقی یا فقیهی روشن‌بین دارد که به پرنده درس می‌دهد. این پرنده، نماد انسان‌هایی است که به بهانهٔ «ضرورت»، حلال‌سازیِ حرام می‌کنند و با تأویل و توجیه، خود را از زیر بار مسئولیت بیرون می‌کشند.

نکتهٔ اساسی اینجاست که مولانا از زبان صیاد می‌گوید: «ور ضرورت هست هم پرهیز به». یعنی حتی اگر اضطراری حقیقی هم در کار باشد – و نه صرفاً توهم اضطرار یا میل نفسانی – باز هم راه بهتر و اخلاقی‌تر، پرهیز و خویشتن‌داری است. این همان مقامی است که عارفی چون مولانا بر آن تأکید دارد: فراتر رفتن از حداقل‌های شریعت و دست یازیدن به مرتبهٔ اعلی از تقوا و مراقبت نفس. این صرفاً یک توصیهٔ فقهی نیست، بلکه یک دستورالعمل عرفانی و اخلاقی است که انسان را به جانب «احسان» و «ورع» فرامی‌خواند.

اما اگر نفس بر این پرهیز غلبه کند و فرد مجبور به استفاده از این «ضرورت» شود، آنگاه قید دیگری می‌آید: «ور خوری باری ضمان آن بده». یعنی خوردن مال یتیم (یا هر کار محظور دیگر) در زمان اضطرار، هرگز رفع مسئولیت مطلق نمی‌کند. این عمل یک دین بر گردن فرد می‌گذارد؛ یک تعهد برای جبران در آینده، هنگامی که زمان اضطرار سپری شد. این ضمانت، نشان از آن دارد که حتی احکام اضطرار نیز در یک نظام اخلاقی وسیع‌تر قرار می‌گیرند و هرگز مجوز دائمی برای تخطی نیستند. متأسفانه ما در طول تاریخ و حتی در روزگار خویش، بسیار دیده‌ایم که چگونه انسان‌ها با اسامی و حیله‌های شرعی، آنچه را که نفسشان می‌خواهد، «حلال» می‌کنند و این همان رویکردی است که مولانا با این داستان به چالش می‌کشد. دهخدا در طنزهای خود، و حافظ در اشاره‌هایش به فقیهان مال‌اوقاف‌خوار، از همین مرض اجتماعی شکایت کرده‌اند. مولانا اما این را نه از باب شکایت از فقیهان، بلکه از باب یک آسیب‌شناسی عمیقِ روانی و اخلاقی مطرح می‌کند. پرنده در نهایت تسلیم هوس می‌شود و خود را در دام گرفتار می‌سازد، که خود حکایت از عاقبت نادیده گرفتن این نصایح دارد. این بیت دعوتی است به بصیرت‌افزایی، تا بدانیم که هیچ اضطراری، ما را از رعایت اخلاق و مسئولیت مبرا نمی‌کند.

نکات کلیدی

  • حتی در اوج ضرورت، پرهیز از محرمات بالاترین مرتبهٔ اخلاقی است.
  • ضرورت هرگز به معنای رفع مطلق مسئولیت نیست و فرد باید جبران و ضمانت کند.
  • مثنوی حیله‌های شرعی را که انسان برای توجیه امیال نفسانی به کار می‌برد، نکوهش می‌کند.
  • خویشتن‌داری و ورع، فراتر از حداقل‌های شریعت، مسیر عرفانی است.
  • تسلیم شدن به هوس، حتی با توجیه ضرورت، عواقب دام‌گونه دارد و به گرفتاری می‌انجامد.

Sources: d6-s12 · 29:29 d6-s12 · 32:00 d6-s12 · 35:25

به زبانِ تو — Iyong wika · AI

Talakayan — Magtanong tungkol sa beyt na ito — sasagutin mula sa Masnavi, bawat taludtod ay tutukuyin

Ang iyong usapan ay mananatili sa device na ito maliban kung ibabahagi mo.

Mga itinanong ng mambabasa

Wala pang naibabahaging tanong — ang sa iyo ay maaaring maging una.