M1:123 — در تصوّر ذات او را گُنج کو / تا درآید در تصوّر مثل او

मौलाना, पिछले शेरों में छेड़ी गई 'जान के सूरज' (शम्स-ए-जान) की चर्चा को आगे बढ़ाते हुए, इस शेर में एक अहम सवाल पूछते हैं: "ख़ुदा की ज़ात (अस्तित्व) को कल्पना में कैसे लाया जा सकता है? या ख़याल में भी उसकी कोई मिसाल कैसे गढ़ी जा सकती है?" उनका जवाब, बिना किसी शक के, नकारात्मक है। ईश्वर का स्वरूप, या उनकी भाषा में 'जान का सूरज', इतना रूप-रहित और पदार्थ से परे है कि वह हमारी मानसिक कल्पनाओं के दायरे में नहीं समा सकता, जो हमेशा रूपों और धारणाओं से ही वास्ता रखती हैं।

जैसा कि पहले भी बताया गया है, तसव्वुर (कल्पना) का मतलब हमेशा किसी 'रूप' (form) को समझना और मन में बसाना होता है। जब आप किसी चीज़ की कल्पना करते हैं, तो आप अपने ज़ेहन में उसका एक 'रूप' बनाते हैं। लेकिन अगर कोई चीज़ 'रूप-रहित' (बे-सूरत) हो, तो आप उसकी तस्वीर कैसे बना सकते हैं? मौलाना और दूसरे सूफ़ी संतों के लिए, यह नामुमकिन है। जिस तरह आसमान का सूरज, हालाँकि बाहरी दुनिया में अकेला है, फिर भी उसकी मिसाल ज़ेहन में गढ़ी जा सकती है, लेकिन 'जान का सूरज' जो 'असीर' (प्रकृति के दायरे) से बाहर है, उसकी न तो ज़ेहन में कोई मिसाल है और न ही बाहरी दुनिया में।

मौलाना ने इस बात को कई मिसालों से समझाया है। उनमें से एक सबसे ख़ूबसूरत मिसाल ऊँट और चिड़िया के घर की है: "जब ऊँट ने चिड़िया के घर में क़दम रखा / घर वीरान हो गया और उसकी छत गिर पड़ी।" इसका मतलब है कि ऊँट (परम सत्य का प्रतीक) चिड़िया के घर (सीमित मानवीय समझ और कल्पना का प्रतीक) में नहीं समा सकता। उसका आना घर और घरवाले के फ़ना (विनाश) हो जाने का सबब बनता है। इसी तरह, जब सत्य प्रकट होता है, तो साधक उसकी महानता के सामने 'ला' (कुछ नहीं) हो जाता है, यानी फ़ना हो जाता है। ये दोनों एक साथ नहीं रह सकते, ये 'मानिअतुल-जम्अ' (परस्पर अनन्य) हैं। हमारी रूप गढ़ने वाली बुद्धि, रूप-रहित सत्य को अपने अंदर नहीं समेट सकती; इसलिए उसे समझने के लिए, ख़ुद को और अपनी कल्पनाओं को मिटाना (फ़ना करना) पड़ता है।

Melanjutkan pembahasan tentang "Matahari Jiwa" (Shams-e Jān) dari bait-bait sebelumnya, Rumi di sini mengajukan sebuah pertanyaan kunci yang bersifat retoris: "Bagaimana mungkin Zat Tuhan dapat dibayangkan atau dikonsepkan oleh akal manusia?" Jawabannya, tentu saja, adalah tidak mungkin.

Zat Tuhan, yang diistilahkan Rumi sebagai Shams-e Jān, begitu tak berbentuk (bī-ṣūrat) dan melampaui alam materi sehingga tidak dapat dimuat dalam kerangka pemikiran kita, yang selalu bekerja dengan bentuk (ṣūrat) dan konsep. Seperti yang telah dijelaskan sebelumnya, proses membayangkan atau berkonsepsi (taṣawwur) pada dasarnya adalah upaya menghadirkan sebuah "bentuk" di dalam benak. Jika sesuatu tidak memiliki bentuk, bagaimana mungkin kita dapat membuat citranya? Bagi Rumi dan para sufi, hal ini mustahil.

Berbeda dengan matahari di langit (shams-e falak) yang meskipun tunggal di alam nyata, padanannya masih bisa kita bayangkan dalam pikiran. Namun, "Matahari Jiwa" yang berada "di luar eter" (yakni di luar alam kebendaan) tidak memiliki padanan, baik di dalam benak maupun di alam nyata.

Rumi sering menggambarkan konsep ini dengan perumpamaan, salah satunya adalah kisah unta yang masuk ke rumah seekor burung: "Saat unta menjejakkan kaki di rumah si burung / Rumah itu pun hancur dan atapnya runtuh." Unta (simbol Hakikat Mutlak) tidak akan pernah muat di dalam rumah si burung (simbol akal dan imajinasi manusia yang terbatas). Kehadiran yang satu meniscayakan kefanaan (fanā) yang lain. Demikian pula, ketika Tuhan hadir, sang pencari menjadi "tiada" (lā). Kehadiran Tuhan yang mutlak tidak menyisakan ruang bagi keberadaan "aku" sang hamba; keduanya saling meniadakan (māniʿat al-jamʿ).

Tras su discurso sobre el «Sol del Alma» (Shams-e Jān), Rumi plantea aquí una pregunta fundamental: ¿Cómo puede la Esencia Divina ser concebida por la imaginación humana? ¿O cómo puede siquiera forjarse en el pensamiento una semejanza de Él? La respuesta, inequívocamente, es que no puede. La Esencia de Dios, que él llama el Shams-e Jān, es tan absolutamente informe (bi-ṣūrat) y trascendente a la materia que no puede ser contenida en los marcos de nuestras concepciones mentales, las cuales operan invariablemente con formas (ṣūrat) y nociones.

Como ha señalado el Dr. Soroush, la concepción (taṣavvur) implica fundamentalmente la aprehensión e interiorización de una «forma». Cuando uno concibe algo, construye una «forma» de ello en la mente. Pero si algo es «informe» o bi-ṣūrat, ¿cómo es posible crear una imagen de ello? Tal hazaña, en la visión de Rumi y los místicos, es una imposibilidad. Así como el sol celestial, aunque único en su existencia externa, puede tener su imagen concebida en la mente, el «Sol del Alma», que «proviene de más allá del éter» (es decir, del reino de la naturaleza), no tiene parangón ni en la mente ni en la realidad externa.

Rumi elucida este concepto a través de varias parábolas. Una de las más bellas es la del camello en la casa del pájaro: «Cuando el camello puso pie en la casa del pájaro / la casa quedó en ruinas y su techo se desplomó». Esto ilustra que el camello (símbolo de la Verdad Absoluta) no cabe en la casa del pájaro (símbolo de la imaginación y el entendimiento humanos limitados). Su entrada significa la aniquilación (fanā) de la casa y sus habitantes. Del mismo modo, respecto al buscador de Dios, afirma: «Así también el buscador en el umbral de Dios / Cuando Dios llega, el buscador se vuelve 'nada' (lā)». Cuando lo Divino se manifiesta, el buscador, abrumado por su grandeza, se aniquila. Estos dos no pueden coexistir; son mutuamente excluyentes (māniʿat al-jamʿ). La mente humana, que crea formas, no puede contener la Verdad informe; por lo tanto, para comprenderla, debe aniquilarse a sí misma y a sus propias concepciones.

鲁米在前文中区分了天上的太阳（“外在的太阳”）和精神的太阳（“灵魂的太阳”，即“香思之光”）。天上的太阳虽然在外部世界是独一无二的，但我们仍可以在心中想象出它的样子。然而，“灵魂的太阳”——也就是神的本质或完美之人——超越了物质世界（“来自以太之外”），因此无论在心中还是在外部世界，都没有任何东西能与祂相提并论。

这句诗便由此引出一个关键问题：人的想象力（波斯语：taṣavvur）如何能容纳神的本质？答案是否定的。鲁米和苏菲派神秘主义者认为，人的认知能力与“形式”（波斯语：ṣūrat）密不可分。我们想象或理解某物，就是在心中为它构建一个“形式”。然而，神的本质是无形的（波斯语：bī-ṣūrat），超越一切形式。因此，试图用我们基于形式的心智去把握无形之物，是根本不可能的。

鲁米常用比喻来说明这个道理。最著名的一个是“骆驼进了小鸟的家”：“骆驼一脚踏进鸟儿的屋，/ 屋子就塌了，房顶也毁了。” 在这里，骆驼象征着绝对的真理，而小鸟的家象征着人类有限的理解力和想象力。绝对真理的“进入”，必然意味着有限心智框架的“毁灭”或“消泯”（阿拉伯语：fanā’，苏菲术语，意为“ فنا ”）。另一个例子是寻找神的人：“同样，那寻求神之门槛者，/ 当神降临时，寻求者便化为‘无’（lā）。” 当神圣临在显现时，渺小的“自我”便在祂的宏伟面前消解了。这两种存在——有限的自我与无限的绝对——是相互排斥的（阿拉伯语：māniʿat al-jamʿ），无法共存。

مولانا در ادامهٔ بحث از «شمس جان» که در ابیات پیشین مطرح کرده بود، با این بیت پرسشی کلیدی را پیش می‌کشد: «ذات حق را چگونه می‌توان به تصور درآورد؟ یا حتی مَثَل و مانندی برای او در خیال ساخت؟» پاسخ او، بی‌هیچ تردیدی، منفی است. ذات خداوند، یا به تعبیر او «شمس جان»، چنان بی‌صورت و فراتر از ماده است که در چارچوب تصورات ذهنی ما، که همواره با صورت‌ها و مفاهیم سروکار دارند، نمی‌گنجد.

تصور (Information در انگلیسی) همیشه به معنای درک و احضار یک «صورت» است. وقتی چیزی را تصور می‌کنید، یک «فرم» از آن در ذهن خود می‌سازید. اما اگر شیئی «بی‌فرم» و «بی‌صورت» باشد، چگونه می‌توان از آن تصویری ساخت؟ چنین چیزی، از نظر مولانا و عارفان، محال است. همان‌گونه که خورشید آسمان، اگرچه در عالم خارج یگانه است، اما می‌توان مثل و مانند آن را در ذهن تصویر کرد، ولی «شمس جان» که از عالم طبیعت فراتر است، نه در ذهن نظیری دارد و نه در خارج.

مولانا این مفهوم را بارها با مثال‌های گوناگون توضیح داده است. یکی از زیباترین آن‌ها، داستان شتر و خانهٔ مرغ است: «چون به خانهٔ مرغ اشتر پا نهاد / خانه ویران گشت و سقفش اوفتاد». یعنی حقیقت مطلق (اشتر) نمی‌تواند در خانهٔ فهم محدود بشری (خانه مرغ) بگنجد. ورود او به معنای فنای خانه و اهل خانه است. همین‌طور در مورد جویندهٔ خدا می‌گوید: «همچنین جویای درگاه خدا / چون خدا آید شود جوینده لا». وقتی حق جلوه کند، جوینده در برابر عظمت او «لا» (هیچ) می‌شود، یعنی فانی می‌گردد. این دو با هم جمع نمی‌شوند و «مانعة‌الجمع» هستند.

Rumi setzt hier seine Erörterung der „Sonne der Seele“ (Schams-e Dschān) fort und stellt eine entscheidende Frage: Wie kann das göttliche Wesen von der menschlichen Vorstellung erfasst werden? Oder wie kann auch nur ein Gleichnis für es im Denken erschaffen werden? Seine Antwort ist ein unmissverständliches Nein. Das Wesen Gottes ist so vollkommen formlos (bī-ṣūrat) und jenseits der Materie, dass es nicht in den Rahmen unserer mentalen Vorstellungen passt, die immer mit Formen und Begriffen arbeiten.

Wie Dr. Soroush hervorhebt, ist Vorstellung (taṣawwur) im Wesentlichen die Erfassung und Verinnerlichung einer „Form“. Wenn man sich etwas vorstellt, konstruiert man eine Form davon im Geist. Wenn aber etwas „formlos“ ist, wie kann man ein Bild davon schaffen? Dies ist für Rumi und die Mystiker unmöglich. Während die physische Sonne am Himmel, obwohl einzigartig, in ihrer Art vorgestellt werden kann, hat die „Sonne der Seele“, die „jenseits des Äthers“ (asīr) – also jenseits der gesamten Naturwelt – existiert, weder im Geist noch in der äußeren Realität eine Entsprechung.

Rumi veranschaulicht dies oft mit Gleichnissen. Eines der eindrücklichsten ist die Geschichte vom Kamel im Haus des Vogels: „Als das Kamel das Haus des Vogels betrat, / wurde das Haus zerstört und sein Dach stürzte ein.“ Das Kamel (Symbol der absoluten Wahrheit) passt nicht in das Haus des Vogels (Symbol der begrenzten menschlichen Vorstellung). Sein Eintritt bedeutet die Vernichtung (fanāʾ) des Hauses. Ähnlich verhält es sich mit dem Suchenden nach Gott: „Wenn Gott erscheint, wird der Suchende zu ‚Nichts‘.“ Wenn das Göttliche sich manifestiert, wird der Suchende angesichts seiner Erhabenheit ausgelöscht. Die beiden können nicht koexistieren; sie schließen einander aus (māniʿat al-dschamʿ). Der formgebende menschliche Geist kann die formlose Wahrheit nicht fassen; um sie zu begreifen, muss der Geist sich selbst und seine Vorstellungen aufgeben und sich im Absoluten auflösen.