M1:510 — کیست ماهی چیست دریا در مثل / تا بدان مانَد مَلِک عزَّ و جَل

鲁米刚刚用“鱼与水”的比喻来说明，灵魂与神圣本源的合一是一种至高的喜乐，而非单调乏味。然而，他立刻意识到这个比喻的局限性。

这句诗是一个反问，充满了敬畏。鲁米是在提醒自己和读者：任何尘世的比喻，哪怕是像鱼和海这样深刻的意象，对于描述真主（上帝）而言，都是全然不够的。鱼和海的比喻可以帮助我们理解受造物（如人的灵魂）与其生存环境（神圣实在）之间的关系，但真主本身超越了任何这样的类比。祂既不是鱼，也不是海；祂是创造了鱼和海以及万千世界的绝对存在。

因此，这句诗起到了一个重要的转折作用。它在使用了比喻之后，立即超越了它，将读者的心引向一个不可言说、不可比拟的更高实在。接下来的诗句（“成千上万的海洋与鱼类，／在祂的慷慨与尊荣前俯首叩拜”）正是为了强调这一点：整个被造世界，包括我们用作比喻的一切，都只是祂无限存在的见证者和朝拜者。

مولانا در بیت‌های پیشین، برای توصیف یگانگی و وحدتی که عارف در آن ملول نمی‌شود، از تمثیل «ماهی و آب زلال» استفاده کرده است. ماهی (عارف) در آب (حقیقت الهی) زنده است و از آن جدا نیست. اما بلافاصله در این بیت، گویی از تمثیل خود فراتر می‌رود و با یک پرسش بلاغی، آن را ناکافی می‌داند.

او می‌پرسد: «ماهی کیست و دریا چیست که بتوان خداوند متعال را به آن تشبیه کرد؟» هدف از این پرسش، نفی خودِ تمثیل نیست، بلکه نشان دادن این است که حقیقت وجود خداوند و نسبت او با مخلوقات، بی‌نهایت عظیم‌تر از هرگونه مَثَل و مانندی است. هرچند تمثیل‌ها برای نزدیک کردن معنا به ذهن ضروری‌اند، اما نباید حقیقت را در چارچوب آنها محدود کرد.

در ابیات بعدی، مولانا این ایده را گسترش می‌دهد و می‌گوید که صدها هزار دریا و ماهی در برابر کَرَم و بخشش خداوند سجده می‌کنند. این نشان می‌دهد که تمام عالمِ مثال و صورت، خود مخلوق و محتاج اوست و نمی‌تواند بیانگر کامل ذات بی‌مثال او باشد. این بیت، هشداری است به سالک که در تمثیل‌ها متوقف نشود و همواره به یاد داشته باشد که حقیقت اصلی، ورای هر توصیفی است.