M2:97 — گفتم ای دل آینهٔ کلی بجو / رو به دریا‌، کار بر ناید به‌جو

Bait ini adalah puncak dari renungan Rumi tentang bagaimana cara mengenal hakikat jiwa. Setelah menyadari bahwa cermin biasa hanya memantulkan raga, ia menyimpulkan bahwa cermin bagi jiwa (jan) adalah "wajah seorang sahabat" dari alam spiritual. Kini, ia memberi nama pada cermin itu: Āyina-ye Kullī, Cermin Semesta.

Ia memerintahkan hatinya untuk beralih dari yang kecil ke yang Mahabesar. Metafor yang digunakan sangatlah kuat dalam tradisi Sufi: "anak sungai" (ju) melambangkan sumber-sumber pengetahuan yang terbatas, parsial, dan individual—akal budi kita sendiri, guru-guru yang tidak sempurna, atau pengalaman spiritual yang dangkal. Sebaliknya, "samudra" (daryā) adalah simbol bagi Realitas Ilahi, Kebenaran Absolut, atau manifestasi sempurnanya dalam diri seorang Manusia Sempurna (Insān al-Kāmil), yang dalam konteks Rumi merujuk pada gurunya, Syams Tabrizi.

Pesan utamanya adalah bahwa untuk benar-benar mengenal diri sejati—yang merupakan cerminan Tuhan—seseorang harus berpaling kepada sumber yang tak terbatas. Usaha yang hanya mengandalkan sumber-sumber kecil dan terpisah-pisah tidak akan pernah berhasil menuntaskan "urusan" (kār) agung ini, yaitu penyatuan kembali dengan Asal.

Dieser Vers ist der Wendepunkt in der Suche des Erzählers nach seinem wahren Selbst. Nachdem er erkannt hat, dass gewöhnliche „Spiegel“ (andere Menschen, die materielle Welt) ihm sein geistiges Wesen nicht zeigen können, ermahnt er sein eigenes Herz, nach einem „universellen Spiegel“ (āyina-yi kullī) zu suchen. Dies ist der vollkommene Mensch, der spirituelle Meister oder Geliebte, dessen Wesen so umfassend ist, dass es die göttlichen Eigenschaften vollständig widerspiegelt.

Das Bildpaar Meer (daryā) und Bach (jū) verdeutlicht diesen qualitativen Unterschied. Der Bach ist begrenzt, flach und spiegelt nur einen kleinen Ausschnitt des Himmels wider. Das Meer hingegen ist weit, tief und grenzenlos – ein passendes Symbol für die allumfassende spirituelle Realität, die im vollkommenen Freund zu finden ist. Die Suche nach Selbsterkenntnis, so Rumi, ist keine kleine Aufgabe; sie erfordert, dass man sich dem Ozeanischen anvertraut und sich nicht mit flüchtigen, teilweisen Reflexionen zufriedengibt.

مولانا در این بخش از زبان سالکی سخن می‌گوید که در جستجوی شناخت «نقش جان» یا حقیقت باطنی خویش است. او درمی‌یابد که آینه‌های معمولی فقط ظاهر را نشان می‌دهند، اما «آینهٔ جان» چهرهٔ یار یا همان انسان کامل است.

این بیت، نقطهٔ اوج این جستجوی درونی است. گوینده به دل خود نهیب می‌زند که به کمتر از «آینهٔ کلی» رضایت ندهد. این آینه، وجودی است که تمام حقیقت را بی‌کم‌وکاست بازمی‌تاباند. سپس با یک تمثیل قدرتمند، این مفهوم را روشن می‌کند: دریا در برابر جویبار. «دریا» نماد حقیقت مطلق، وجود بی‌کران الهی، و انسان کامل است که به آن اقیانوس متصل است. «جویبار» نماد تلاش‌های فردی، دانش‌های محدود، و راهنماهای ناقص است. پیام این است که برای رسیدن به معرفت کامل و خودشناسی حقیقی، باید به سرچشمهٔ اصلی و فراگیر متصل شد؛ تکیه بر منابع کوچک و جزئی، انسان را به مقصد نهایی نمی‌رساند.