Oku Defter 6 Tirmiz hükümdarının bir tellal çağırtarak "Kim üç dört günde Semerkant'a giderse, filanca önemli iş için hil'at, at, köle ve cariye ile şu kadar altın veririm" diye duyurması. Soytarının bu tellalın haberini köyde duyması ve bir ulakla şaha gelerek "Ben kesinlikle gidemem" demesi Beyit 2605

M6:2605 — تا خورد مر گوشت را در زیر آن / نیم سودی باشد و پنجه زیان

تا خورد مر گوشت را در زیر آننیم سودی باشد و پنجه زیان
✦ Bu beyti Türkçe dilinde oluştur

M6:2605

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا آن چرک گوشتِ زیرین را بخورد، این [مرهمِ نابجا] سودی اندک و پنجاه برابر زیان دارد. معنا: اگر با زخمی عمیق و چرکین، به جای درمان ریشه‌ای و دشوار، تنها با نرمی و مرهم برخورد کنیم، این آسودگیِ ظاهری سودی ناچیز دارد؛ اما در نهایت، پنجاه برابر زیان به بار می‌آورد و موجب فساد بیشتر می‌شود.

شرح

این بیت در بستر بحث عمیق مولانا پیرامون عدالت و جایگاه امور قرار می‌گیرد؛ حقیقتی که من بارها بر آن پای فشرده‌ام. مولانا در مثنوی با قاطعیت می‌فرماید: «عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش / ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش». یعنی عدالت چیزی جز قرار دادن هر چیز در جایگاه شایستهٔ خود نیست و ظلم، دقیقاً برعکس آن. این نگاه به عدالت، فهم ما را از خیر و شر مطلق دگرگون می‌کند، چرا که مولانا آشکارا بیان می‌دارد: «خیر مطلق نیست زین‌ها هیچ چیز / شر مطلق نیست زین‌ها هیچ نیست / نفع و ضرر هر یکی از موضع است». هیچ عملی به خودیِ خود و فی‌نفسه خیر یا شر مطلق نیست؛ بلکه نیک و بد بودن آن کاملاً وابسته به موضع و بستر وقوع آن است.

در چنین فضایی، این بیت به مثابه یک مثال روشن و کوبنده از این اصل بنیادین ظاهر می‌شود. مولانا قیاسی طبی به دست می‌دهد: «شق باید ریش را مرهم کنی / چرک را در ریش مستحکم کنی». وقتی زخمی عمیق، مثلاً یک دمل چرکین، نیازمند «شقّ» است — یعنی باید با تیغ شکافته شود تا چرک از آن خارج گردد، عملی که به ظاهر خشن و دردناک است — اگر به جای این کار لازم، با نرمی و مهربانیِ نابجا، بر آن مرهم بگذاریم، چه اتفاقی می‌افتد؟ نتیجه این می‌شود که «چرک را در ریش مستحکم کنی»، یعنی چرک به جای خروج، در عمق زخم تثبیت و گسترده می‌شود.

اینجاست که بیت مورد بحث ما پرده از نتیجهٔ این نرمیِ نابجا برمی‌دارد: «تا خورد مر گوشت را در زیر آن / نیم سودی باشد و پنجه زیان». آن چرک پنهان، آهسته آهسته گوشت‌های زیرین را می‌خورد و حتی به استخوان می‌رسد. «نیم سودی» که از این مرهم نهادن حاصل شده، همان آرامش و رنج نبردنِ ظاهری و موقتی است؛ اما «پنجه زیان» اشاره به آن پنجاه برابر آسیب و خسارت جبران‌ناپذیری دارد که در درازمدت متوجه فرد می‌شود. این زیان، نه فقط محدود به جسم بیمار، که می‌تواند شامل زیان‌های روحی و اجتماعی نیز باشد؛ نظیر آن «سیلی» که به فرد «خبیث» زده می‌شود تا او را از خبث بپالاید و از عواقب وخیم‌تری چون «گردن زدن» برهاند.

فهم این نکته، اهمیت «علم» و بصیرت را در نظام فکری مولانا برجسته می‌کند؛ آنجا که می‌گوید: «علم از این رو واجب است و نافع است». علم به معنای کلیِ دانش نیست، بلکه دانشی‌ست در باب «مواضع اشیاء»، یعنی تشخیصِ جایگاه و زمان مناسب برای هر عمل و سخنی. بدون این بصیرت، ما سودی ناچیز را به بهای زیان‌های بزرگتر می‌پذیریم و در دام نرمیِ بی‌جا می‌افتیم. این درس مولانا، هم در حوزهٔ سیاست و حکمرانی قابل تطبیق است، و هم در تربیت و تهذیب نفس. گاه شفقت حقیقی، در خشونتِ بجاست و گاه ستم، در نرمیِ بی‌مورد.

نکات کلیدی

  • عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در جایگاه شایستهٔ آن است؛ نه نرمیِ مطلق و نه خشونتِ مطلق.
  • هیچ عملی فی‌نفسه خیر یا شر مطلق نیست؛ نیک و بد بودن آن کاملاً به بستر و موضع وقوعش بستگی دارد.
  • نرمی و شفقتِ بی‌جا، در مواجهه با مشکلات عمیق، سودی اندک و زیانی بسیار در پی خواهد داشت.
  • علم و بصیرت در تشخیصِ جایگاه درست هر عمل، برای پرهیز از آسیب‌های پنهان، ضروری است.
  • گاهی درمان سخت و دردناک، همان راه حقیقیِ نجات از فساد و تباهی است؛ مانند شکافتن دمل چرکین.

Sources: d6-s59 · 03:57:37 d6-s59 · 04:06:20 d6-s59 · 04:14:00

به زبانِ تو — Kendi dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.