Oku Defter 6 Bu gururun sadece Hintliye ait olmadığını, bilakis her insanın her aşamada böyle bir gurura müptela olduğunu açıklamak, Allah'ın koruduğu kimse hariç Beyit 350

M6:350 — آن زمان کز سوختن وا می‌جهد / هم‌چو هندو شمع را ده می‌دهد

آن زمان کز سوختن وا می‌جهدهم‌چو هندو شمع را ده می‌دهد
✦ Bu beyti Türkçe dilinde oluştur

M6:350

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن هنگام که از سوزش و سوختن خود را می‌رهاند، مانند هندوئی شمع را با ده انگشت پس می‌زند (طرد می‌کند). معنا: این بیت بیانگر لحظه‌ای است که انسان، پس از تجربه‌ای تلخ و آسیب‌زا، سرانجام به حقیقت آن پی می‌برد و آن را با قاطعیت طرد می‌کند، درست مانند پروانه‌ای که پس از سوختن، آتش را از خود دور می‌سازد.

شرح

مولانا در این بیت، که اوج حکایت پروانه و آتش است، تصویری درخشان از فرایند توبه و بازگشت انسان از کژراهه ارائه می‌دهد. پروانه، نماد انسان غافل یا سالکی که هنوز در میانه راه است، به گمان اینکه آتش نور است، بارها و بارها به سوی آن می‌رود. اما هر بار سوزش و نالیدن نصیبش می‌شود. این حرکت تکراری رفت‌وبرگشت، همان توبه کردن و توبه شکستن است که انسان‌های ناپایدار در آن گرفتار می‌آیند؛ آنان که با خود به یک تصمیم قاطع نرسیده‌اند و در جا می‌زنند.

آنچه مولانا در اینجا با عبارت «ده می‌دهد» بیان می‌کند، یک لحظه حیاتی و نقطه‌ی عطف است. «ده دادن» تعبیری است که مولانا بارها در مثنوی به کار برده و به معنای طرد کردن، تخفیف و تحقیر کردن، و با بی‌اعتنایی کامل چیزی را از خود راندن است. این ده دادن، صرفاً یک عقب‌نشینی موقت نیست؛ بلکه نتیجهٔ یک شناخت عمیق و دردناک است. وقتی پروانه (که در اینجا نماد همان سالک بی‌قاطعیت است) عاقبت به خود می‌آید، وقتی عقلش می‌رسد و حافظه‌اش کار می‌کند، می‌فهمد که آنچه نور می‌پنداشته، در حقیقت «نار» است؛ یعنی سوزنده و ویرانگر. در این لحظه است که شمع را با ده انگشت پس می‌زند، یعنی با تمام وجود آن را طرد می‌کند.

این بینش، محصول تجربه‌ای گران‌بهاست: «صورتی را چون به دل ره می‌دهند / از ندامت آخرش ده می‌دهند». هر تعلق خاطری، هر لذت فریبنده‌ای، سرانجام تلخی خود را آشکار می‌کند و به پشیمانی و طرد می‌انجامد. آن پروانه‌صفتانی که آتش را نور می‌دیدند و بارها بال و پر خود را در راه هوس‌شان سوزاندند، در نهایت پس از سوختن و مجروح گشتن است که هوشیار می‌شوند. این پشیمانی نهایی، این طرد قاطع، نشان از یک آگاهی تازه است. پیش از این، نسیان و طمع او را به سوی آتش می‌کشاند، اما اکنون، از دل سوختن، او درس بزرگی آموخته است.

باری، انسان‌ها در مراتب گوناگونی از سلوک قرار دارند. برخی در نهایت غفلت، برخی در مرتبهٔ دعا و شفاعت، و گروهی در مرتبهٔ بی‌خودان که دعا از لبشان جاری می‌شود، اما از خودشان نیست، بلکه از جانب حق است. اما این پروانه که «ده می‌دهد»، در مرتبه‌ای پایین‌تر قرار دارد؛ مرتبه‌ای که تجربهٔ تلخ، معلم او شده است. او با تمام درد، راهی به سوی شناخت گشوده است. اگرچه این شیوهٔ شناخت، راه انبیاء نیست، که به امر حق خواهش می‌کنند و در مسیر مستقیم گام می‌نهند، اما برای بسیاری از ما، این «ده دادن» پس از سوختن، گام اول به سوی بیداری است. مولانا این حرکت پروانه را با «همچو هندو» توصیف می‌کند، که ممکن است اشاره‌ای به حالتی خاص از طرد و گسستن باشد، اما آنچه واضح است، قاطعیت این «نه» گفتن است.

نکات کلیدی

  • «ده دادن» به معنای طرد قاطع و برگشتن از یک امر پس از شناختن حقیقت سوزان آن است.
  • فرایند توبه و بازگشت از خطا غالباً نتیجهٔ تجربه‌ای تلخ و دردناک است که منجر به بیداری می‌شود.
  • غفلت و طمع، انسان را بارها به سوی آنچه زیان‌بار است می‌کشاند، تا آنکه درد راهگشای شناخت شود.
  • آنچه در ابتدا نور و جاذبه به نظر می‌رسد، ممکن است در باطن نار و ویرانگر باشد.
  • این بیت نمودار آن است که برای سالکان میانه راه، آگاهی اغلب از دل رنج و سوختن برمی‌خیزد.

Sources: d6-s09 · 00:09:13 d6-s09 · 00:10:17 d6-s09 · 00:11:22

به زبانِ تو — Kendi dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.