Oku Defter 6 Şehzadelerin babalarına veda ettikten sonra babalarının ülkelerinde yola çıkmaları ve şahın vedalaşma anında vasiyetini tekrarlaması ilh. Beyit 3683

M6:3683 — در پی سودی دویده بهر کبس / نارسیده سود افتاده به حبس

در پی سودی دویده بهر کبسنارسیده سود افتاده به حبس
✦ Bu beyti Türkçe dilinde oluştur

M6:3683

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — kaydedilmiş Mesnevi derslerinden

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در پی انباشتن سود و ثروت دوید، اما پیش از رسیدن به آن سود، به زندان افتاد.

معنا: این بیت بیانگر آن است که انسان گاهی برای کسب منافع و جمع‌آوری مال می‌کوشد، اما نتیجهٔ آن برخلاف انتظار، گرفتاری و حبس می‌شود. مولانا با این مثال به عدم قطعیت پیامدهای اعمال انسان اشاره می‌کند.

شرح

این بیتِ مولانا، همچون نگینی در میان زنجیره‌ای از ابیات است که به عمق فلسفهٔ هستی و تقدیر می‌پردازد. اینجا مولانا تصویری زنده از تلاش آدمی برای انباشتن ثروت (که از معنای کلمهٔ «کبس» می‌آید؛ همان‌طور که در «سال کبیسه» و «کابوس» معنای فشردن و انباشتن نهفته است) به دست می‌دهد که سرانجامش حبس و ناکامی است. این صرفاً یک داستان پندآموز نیست، بلکه نقد عمیق مولانا به دیدگاهی است که جهان را کاملاً قابل پیش‌بینی می‌داند و بر اسباب و علل ظاهری، اعتماد صددرصد می‌کند.

بی‌گمان، مولانا نمی‌خواهد اعتماد به اسباب را به کلی انکار کند. او خود در جای دیگر تأکید می‌کند که این جهان بر اساس علل و معلولات می‌چرخد و ما باید به آنها تکیه کنیم. اما مسئله اینجاست که این تکیه نباید مطلق و قطعی باشد. چرا که به تعبیر او، «این اسب (طبیعت) سواری دارد» و آن سوار، یعنی قدرت الهی و ارادهٔ پنهان، می‌تواند مسیر را ناگهان تغییر دهد. همان‌طور که می‌فرماید: «تیر سوی راست پرانیده‌ای / سوی چپ رفته است تیرت، دیده‌ای؟» یا «چاه‌ها کنده برای دیگران / خویش را دیده فتاده اندر آن». اینها همه شواهدی هستند بر این اصل که ما بر اسبابی تکیه می‌کنیم که «همیشه می‌تواند این تیر ما کج برود» و «همیشه ممکن است دارویی که خوردیم زهر از آب در بیاید.»

این بینش، عمیقاً با نقد فلسفهٔ جبر تاریخی و دترمینیسم علمی همسوست. همان‌طور که کانت در نقد عقل محض، تداوم و علیت را قالبی ذهنی می‌دانست که ما بر طبیعت تحمیل می‌کنیم، مولانا نیز این «خفیه‌کار» را می‌شناساند که می‌تواند همهٔ معادلات را بر هم زند. این بصیرتی است که خوشبختانه امروزه در عالم علم نیز مورد پذیرش قرار گرفته است؛ هیچ قانون علمی قطعیت صددرصد ندارد و آیندهٔ جهان، چه در مقیاس طبیعت و چه در مقیاس تاریخ، تضمین‌شده و قطعی نیست. پیش‌بینی‌های ما، به ویژه در تاریخ، همواره شکننده است و یک «ریگ کوچک زیر چرخ قطار تاریخ» می‌تواند همه چیز را از ریل خارج کند. تفکری که مارکسیسم را به سوی پیش‌بینی‌های ناتمام سوق داد، یا اندیشهٔ «پایان تاریخ» فوکویاما، همه از این ضعف تخیل رنج می‌برند که نمی‌توانند جور دیگر رخ دادن امور را تصور کنند.

از منظر الهیاتی، این عدم قطعیت و «فسخ عزائم» (به تعبیر نهج‌البلاغه) راهی است برای شناخت خداوند. آنجایی که تدبیر ما به سامان نمی‌رسد و «اسب از ما سرپیچی می‌کند»، باید متوجه شویم که گردانندهٔ دیگری در کار است. مولانا می‌خواهد این تواضع را در ما بیدار کند: هم تواضع علمی که بدانیم «علم قلیلی داریم و همین علم قلیلمون هم سسته»، و هم تواضع عملی که ما «مستر این جهان و استاد این عالم نیستیم.»

و اینجاست که مولانا با زبان طنزآمیز می‌گوید: «پس سبب‌گردان چو دُم خر بود / تکیه بر وی کم کنی بهتر بود.» یعنی اسباب خودشان حرکت‌دهنده و گرداننده نیستند، بلکه خودشان سواری دارند. همچنین، ارادهٔ الهی گاه «خر را بز نماید» و حقایق را وارونه جلوه دهد تا نشان دهد که بینش ما چقدر محدود و آسیب‌پذیر است. این تقلیب حقایق، به معنای سوفسطایی‌گری و انکار واقعیت نیست، بلکه بیدار کردن چشم بصیرت است که حقیقت را فراتر از ظاهر ببیند و بداند که زمام امور در دست قدرتی دیگر است.

نکات کلیدی

  • تلاش بی‌وقفه برای کسب سود یا هر مقصد مادی، می‌تواند به نتایج کاملاً معکوس و ناخواسته منجر شود.
  • اعتماد مطلق به اسباب و علل ظاهری، خطرناک است؛ زیرا جهان سواری دارد که می‌تواند مسیر را دگرگون کند.
  • هیچ چیز در این عالم، نه در طبیعت و نه در تاریخ، قطعی و تضمین‌شده نیست و آینده همواره پیش‌بینی‌ناپذیر است.
  • باید به تواضع علمی و عملی رسید؛ بدانیم که دانش ما محدود است و ما ارباب مطلق جهان نیستیم.
  • عدم قطعیت و فسخ عزائم، راهی برای شناخت ارادهٔ پنهان الهی است؛ وقتی تدبیر ما به سامان نمی‌رسد، دستی دیگر در کار است.
  • گاهی ارادهٔ الهی، حقایق را وارونه جلوه می‌دهد تا دیدگاه سطحی ما را به چالش بکشد و بصیرت عمیق‌تر را بیدار کند.

Sources: d6-s81 · 56:24:00 d6-s81 · 59:09:00 d6-s81 · 76:38:00

به زبانِ تو — Kendi dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.